سیر تطور تاریخى فمینیسم در غرب

پیشینه و سیر تاریخى فمینیسم
اگر چه انتقاد از وضعیت موجود زنان و به چالش کشیدن کلیشه هاى جنسیتى در طول تاریخ مطرح بوده است؛ اما پاسخ به این سوال که فمینیسم یا اندیشه فمینیستى از چه زمانى آغاز شده است، همواره نقطه آغاز این مباحث بوده است.
«اندرو وینسنت » معتقد است: چهار دیدگاه مهم در باب خاستگاه اندیشه فمینیستى وجود دارد: (١)
١- تاریخ فمینیسم به سپیده دم آگاهى بشر برمى گردد. «سوزان گریفین » در کتاب «زنان و طبیعت » و «آندره میشل » در کتاب «فمینیسم به نوعى»، به این دیدگاه گرایش دارند. آنان سعى مى کنند فمینیسم را از زمان ماقبل تاریخ مورد مطالعه قرار دهند.
٢- تاریخ فمینیسم به آغاز قرن پانزدهم میلادى برمى گردد. این نوع نگاه متأثر از کتاب «شهر بانوان» (١٤٠٥)، نوشته «کریستینا دوپیزان» است.
٣- تاریخ فمینیسم به قرن هفدهم تعلق دارد. «آفرابن»(١٦٤٠-١٦٨٠) تأثیر بسزایى در شکل گیرى این نوع نگاه داشته است.
٤- تاریخ فمینیسم به اواخر قرن هجدهم پس از انقلاب فرانسه برمى گردد. مشهورترین دیدگاه همین دیدگاه چهارم است؛ دیدگاهى که وینسنت معتقد است احتمالاً جزو صحیح ترین نظرها باشد. خانم «مرى ولستون کرافت» با نوشتن کتاب «حقانیت حقوق زن»(١٧٩٢) شاخص ترین فردى است که توانسته است در این دوران فمینیسم را مطرح کند.
با همه اختلاف نظرهایى که در مورد تاریخچه فمینیسم وجود دارد، در این نقطه تا حدودى اشتراک نظر است که مبارزات اولیه فمینیستى در ابتدا بر روى اصلاح وضعیت اجتماعى و اقتصادى زنان متمرکز بود و عمدتاً ناظر به کسب حق رأى، دسترسى به تحصیل و اشتغال، دستیابى زنان به حق حضانت فرزند و. . .مى شد.
اما اگر بخواهیم برشى از تاریخ فمینیسم را مورد مطالعه قرار دهیم، مى توانیم به دسته بندى امواجى از فمینیسم که پس از انقلاب فرانسه در این حوزه پیدا شد، اشاره کنیم. فمینیسم داراى سه موج مهم بوده است؛ امواجى که با اعتدال و حالت میانه آغاز و پس از رسیدن به اوج افراط، امروزه با رویکرد تعدیلى به اهداف خویش ادامه مى دهند.
موج اول
موج اول در سال ١٨٣٠ شروع شد. «مرى ولستون کرافت» با نوشتن کتاب «حقانیت حقوق زن» (١٧٩٢) تأثیر اصلى را بر این موج گذاشت. پس از وى، «جان استوارت میل» با همکارى همسر اولش، «هرى تیلور»، کتاب «انقیاد زنان » (١٨٦٩) را نوشت که تأثیر مهم بعدى را بر این موج گذاشت.
نگارش این کتاب در حالى صورت گرفت که زنان در دوره ویکتوریا، در اوج سرکوب به سر مى بردند. (٢)مى توان گفت: اساساً اندیشه حقوق لیبرال سنتى، زمینه اصلى بروز این موج به شمار مى رود؛ دیدگاهى که برخاسته از اندیشه «جان لاک » بود.(٣) گسترش حقوق مدنى و سیاسى، به ویژه اعطاى حق رأى به زنان، خواسته و هدف اصلى این موج بود. البته در کنار هدف اصلى، اهداف فرعى نیز وجود داشتند. از جمله این اهداف مى توان به دستیابى زنان به کار، آموزش، بهبود موقعیت زنان متأهل در قوانین، حق برابر با مردان براى طلاق و متارکه قانونى و مسائل پیرامون ویژگى هاى جنسى اشاره کرد. (٤)
در دهه ١٩٢٠ زنان به هدف اصلى خود یعنى حق رأى دست یافتند. با دستیابى به این هدف، دوران وقفه فعالیت فمینیست ها آغاز شد و به جز فعالیت براى صلح خواهى، فعالیت دیگرى نداشتند. (٥)البته رسیدن به حق رأى، تنها دلیل توقف فعالیت فیمینست ها نبود، بلکه اساساً شرایط حاکم بر آن دوران ایجاب مى کرد که فمینیست ها فعالیت جدى نداشته باشند. پیدایش جنبش هاى اقتدارگرا، از جمله «فاشیسم» و «نازیسم » مهم تر از آن، و وقوع دو جنگ خانمان سوز جهانى اول و دوم، مهم ترین عواملى بودند که فمینیست ها را در آن دوران مهار کردند و آنان را از فعالیت جدى بازداشتند.
موج دوم
موج دوم فمینیسم از دهه١٩٦٠ آغاز مى شود. «سیمون دوبووار» با نوشتن کتاب «جنس دوم» (١٩٤٩) و «بتى فریدن» با نگارش کتاب «زن فریب خورده»، (١٩٦٣)تأثیر اصلى را در برانگیختن این موج داشتند. از دیگر متفکران مهم در این موج، مى توان به «کیت میلت » ، نویسنده «سیاست جنسى»(١٩٧٠) و «جرماین گرییر» ، نویسنده «خواجه زن»(١٩٧٠) اشاره کرد. موج اول تا حدى توانست وضعیت زنان را در رابطه با برخى از مسائل بهبود بخشد. گسترش آموزش و پرورش، شایستگى زنان براى ورود به مشاغل متعدد، قانونى شدن سقط جنین، پرداخت دستمزد برابر به زنان، برخوردارى از حقوق مدنى برابر و گسترش امکانات تجدید موالید از جمله نتایج مهم تلاش ها در موج اول بودند.(٦) موفقیت در این زمینه ها موجب شد برخى از فمینیست ها به دنبال برداشتن گام هاى بعدى باشند.
هدف اصلى فمینیست ها در موج دوم «نجات زن» بود. آنان معتقد بودند: دستیابى به حقوق سیاسى و قانونى برابر با مردان مسئله زنان را کاملاً حل نکرده است. بنابراین، صرف رهایى زنان از نابرابرى ها کافى نبوده است، بلکه باید زنان را از دست مردان نجات داد. اما نجات زنان هم تنها از راه اصلاحات تدریجى امکان پذیر نیست، بلکه به یک فرایند ریشه اى و انقلابى نیاز است؛ (٧)چرا که اساساً از نظر فمینیست ها نظریه هاى موجود عمیقاً جنسگرا و غیرقابل اصلاح هستند.
نقد دانش مردانه، نقد ساختارهاى اعتقادى ریشه دار مانند «مردسالارى» و «قرارداد اجتماعى »، رد کلیت ازدواج، تأکید بر تجرد و حرفه اقتصادى از جمله دیدگاه هاى مهم فمینیست ها در این موج به شمار مى روند.(٨) فمینیست ها در این دوران، آن قدر به سمت افراط رفتند که حتى بر ظاهرى مردانه در پوشش و آرایش نیز تأکید داشتند. موهاى کوتاه، کفش بدون پاشنه، کت و شلوار زمخت و چهره بدون آرایش، قیافه ظاهرى یک فمینیست زن در دهه ١٩٧٠ بود.
موج سوم
موج سوم فمینیسم از اوایل دهه ١٩٩٠آغاز مى شود. فمینیسم، که در دهه هاى ١٩٦٠ و ١٩٧٠ در اوج خود به سر مى برد، در اواخر قرن بیستم با مشکلات زیادى مواجه شد و در نتیجه، در سرازیرى انحطاط افتاد.(٩) شکاف ها و دسته بندى هاى آشکارى در درون جنبش زنان به وجود آمدند. دولت هاى «تاچر » و «ریگان » در دهه ١٩٨٠، آشکارا با این نهضت ستیز کرده، خواستار اعاده از دست رفته «ارزش هاى خانوادگى» شدند. فمینیست ها که به بسیارى از اهداف اصلى شان دست یافته بودند، آن قدر به سمت افراط پیش رفتند که حتى نهضت مردان در حال شکل گیرى بود. این مسائل باعث شدند فمینیسم در اوایل دهه ١٩٩٠ یک فرایند اعتدال را تجربه کند. جناح مبارز و انقلابى آن کنار گذاشته شد و به ستایش و اهمیت به دنیا آوردن فرزند و نقش مادرى پرداختند. (١٠)
اندیشه هاى برخى از پسانوگراها همچون «میشل فوکو» و «ژاک دریدا» در برانگیختن این موج، تأثیر بسزایى داشتند. علاوه بر این، خانم «جین بتکه الشتین» با نوشتن کتاب نمرد عمومى، زن خصوصى»(١٩٨١)، تلاش کرد دیدگاه هاى افراطى در موج دوم را تعدیل کند. بر خلاف موج دوم، فمینیست ها در این موج، بر ظاهر زنانه و رفتار ظریف تأکید مى ورزیدند. آنان معتقد به احیاى مادرى بودند و از خانواده فرزندمحور و همچنین زندگى خصوصى دفاع مى کردند. در شماره بعد ضمن پاسخ به چرایى پیدایش فمینیسم، به گرایش‌ها و انواع آن خواهیم پرداخت.
پى‌نوشت‌ها در دفتر نشریه موجود است.