اندیشه سیاسى مسلمانان (بخش صد و چهل و سوم)

فتح‌الله پریشان
یکی از برجستگی های حیات میرسیدعلی همدانی که بدون تردید بر آرا و اندیشه های سیاسی و اجتماعی وی نیز تأثیرگذاشت، سفرها و سیر آفاق و انفس وی بود عبدالرحمن جامی در کتاب نفحات الانس نوشته است: «سه نوبت ربع مسکون را سیر کرد.» منظور از کلمه «ربع مسکون» سراسر جهان است، اما قدر متیقن از آن در این جا اکثر ممالک اسلامی و روم و بلاد عربی است. درباره علت مسافرت های سید که یکی از سیاحان بزرگ عالم اسلام به شمار می آید، نوشته اند که پس از مرگ شیخ علی اخی دوستی به نزد محمود مزدقانی رفت و گفت: فرمان چیست؟ که وی توجه کرد و گفت: «فرمان آن است که در تمام عالم بگردی و اولیا و ائمه را زیارت کنی و از هر یک حصه خود بیابی».
تبلیغ دین و راهنمایی خلق به سوی خالق از دیگر اهداف عمده همدانی از مسافرت های متعدد است. تبلیغات دینی وی در کشمیر که سه بار به آنجا سفر کرد، از شهرت ویژه ای برخوردار است، به گونه ای که به سبب زحماتی که در این راه متحمل شد او را «حواری کشمیر» لقب داده اند. اقبال لاهوری شاعر پارسی گوی پاکستانی از وی تجلیل کرده، سیدعلی همدانی را بنیانگذار ایران صغیر(کشمیر) می نامد. سیاق نگارش کتاب ذخیره الملوک به گونه ای است که همدانی بعضاً به تعریف از خلفای راشدین پرداخته و یا روایاتی را از بزرگان اهل سنت نقل کرده است. این امر باعث شده است تا کسانی اظهار کنند که وی سنی مذهب بوده است. این در حالی است که در مجموعه آثار و احوال میرسید علی مستندات محکمی دال بر تشیع وی وجود دارد. از جمله رساله ای از وی به نام «الموده فی القربی» هست که در سال 1310 قمری در بمبئی هند به چاپ رسیده است. وی در این رساله احادیث نبوی وارده در فضایل آل پیغمبر(ص) را مطابق با عدد چهارده معصوم(علیهم السلام) در چهارده باب جمع کرده است. کتاب «رساله السبعین فی فضایل امیرالمومنین» شاهد دیگری است که به لحاظ تجمیع مقامات و مناقب حضرت علی(ع) تردیدی در تشیع نویسنده باقی نمی گذارد. علامه سید محسن امین نیز میرسیدعلی همدانی را جزو اعیان شیعه برمی شمرد و از او با عنوان «العارف المعروف» نام می برد.
همچنین پروفسور «هانری کوربن» فرانسوی، همدانی را مبلغ تصوف شیعی در کشمیر معرفی می کند. در هر صورت درخصوص کتاب ذخیره الملوک همدانی که منشأ توهم سنی بودن سید شده است باید در نظر داشت که سید این کتاب را برای ملوک سنی ماوراءالنهر تصنیف کرده و لذا وجود برخی ملاحظات صوری در آن ضروری بوده است. درخصوص آثار و نوشته های میرسید علی همدانی، در کتاب «مروج اسلام در ایران صغیر» 62 اثر تحت عنوان آثار محتوم و هشت اثر تحت عنوان آثار منسوب به میرسید علی همدانی فهرست شده است. ذخیره الملوک، اسرار النقطه، مشارب الاذواق، شرح فصوص الحکم ابن عربی، رساله همدانیه و ... برخی از معروف ترین آثار وی است. اما در مورد اوضاع فکری، سیاسی و اجتماعی زمانه همدانی که یکی از مولفه های موثر بر اندیشه وی است، می توان به نکاتی درخصوص یورش مغولان و سلطه همه جانبه آنان بر ایران اشاره کرد.
در بخش اعظم قرن هشتم هجری، سرزمین های شرق اسلامی تحت حکومت ایلخانان مغول قرار داشت. سیدجواد طباطبایی در کتاب «زوال اندیشه سیاسی در ایران» در خصوص تأثیر سلطه مغولان می نویسد: «یورش مغولان و سلطه همه جانبه آنان بر ایران زمین باعث شد که اندیشه سیاسی و به طور کلی اندیشه در «هاویه زاویه های صوفیانه» مأوا بگیرد و صوفیان به متفکران قوم تبدیل شوند که این خود به معنای تعطیل اندیشه بود.» البته نمی توان گفت که علم و ادب ایران در این زمانه به کلی دچار انحطاط و زوال شد، چه اینکه وجود پناهگاه هایی برای فرهنگ ایرانی در این دوره و علاقه مندی برخی از سلاطین ایرانی یا ایرانی شده به علم و ادب و نویسندگان ایرانی باعث شد که دانش و ادب پارسی از اواسط قرن هشتم به بعد تجدید حیاتی بکند. پرورش رجال بزرگ علم و ادب و سیاست چون، خواجه نصیرالدین طوسی، قطب الدین شیرازی، قاضی بیضاوی، نجم الدین دبیران، شمس الدین آملی، میرسید شریف جرجانی، سعد تفتازانی، سعدی، مولوی و حافظ شیرازی حاکی از اندیشه بلند ایرانی در این دوران به رغم کم رونقی زمان مغولان است. نکته قابل توجه دیگر در بررسی اوضاع فکری قرن هشتم، رواج تصوف و تلفیق آن با تشیع است. در این دوران، یک فقیه شیعی خصوصیات یک صوفی تمام عیار را داشت و یک صوفی محض نمونه ای از یک متکلم شیعی بود. البته در اواخر این قرن که مصادف با دوران تیموری بود، به دلیل غلبه تصوف و بالا رفتن مقام علویان، جنبش های غالیانه شیعی نیز پدید آمد.