اعتماد ملی به رسانه ملی

تهیه و تنظیم: فرهاد مهدوى
در عصر جدید رسانه ای مخاطبان دیگر «صخره» نیستند که سال ها بگذرد و حکومت ها عوض شود، اما موج رادیوی مخاطب عوض نشود؛ «مخاطب شناور» بهترین توصیف از مخاطب امروزی رسانه ها است که نه خود می تواند یک جا بایستد تا خبری به او برسد و نه به او این امکان داده می شود که فقط از یک رسانه خاص مطلب دریافت کند. او شناور است و هر لحظه موج های سنگین خبری را می بیند، انتخاب می کند و درونی می سازد و برطبق آن عمل می کند.
در این شرایط، آمریکا در 10 سال گذشته با استفاده از تئوری شناور بودن مخاطبان و ایجاد رسانه های قدرتمند، جذب مخاطب ایرانی را در دستور کار خود قرار داده است. آمریکا سه بعد رسانه ای را برای اثرگذاری مخاطب ایرانی فعال کرده است که عبارتند از؛ «ایجاد رسانه های ضدانقلاب»، «راه اندازی تلویزیون های ماهواره ای خانوادگی» و «راه اندازی شبکه های اجتماعی رسانه محور» هجمه شدید این ابتکار آمریکایی به گونه ای بود که برخی از مراکز پژوهشی از جذب بیش از 60 درصدی مخاطبان ایرانی در رسانه های ضدایرانی خبر دادند.
در این راستا، اندیشکده «واشنگتن»، در مقاله ای به قلم «پاتریک کلاوسون»، مدیر پژوهشی این موسسه و رئیس طرح «ابتکار امنیتی ایران» به بررسی دورنمای اعمال مقابله با ایران، برنامه هایی را برای سال 2012 و تأثیر بر مخاطب ایرانی از طریق شبکه های تلویزیونی ماهواره ای ارائه داد و گفت که بهترین راه دسترسی و مخاطب قرار دادن ایرانیان، شبکه های تلویزیونی ماهواره ای است.
در این مقاله تصریح شده است: «تسهیل ارتباطات به معنای در هم شکستن «پرده الکترونیکی» است که دور تا دور ایران را فراگرفته است؛ درست همانند «پرده آهنینی» که در اوج دوران نفوذ شوروی، اروپای شرقی را در برگرفته بود. مهم ترین ابزار آگاه سازی و اطلاع رسانی به مردم ایران، در حال حاضر و همین طور در آینده، شبکه های تلویزیونی ماهواره ای است که در مقایسه با اینترنت، تعداد بیشتری از جمعیت ایران به آن دسترسی دارند. برخی از ایستگاه های تجاری ماهواره ای مانند شبکه های پرطرفدار «من و تو» و «فارسی 1» که با محتوایی سرگرم کننده به روی آنتن می روند، می توانند حامل پیام های بسیار سودمند اجتماعی در خصوص موضوعات مختلفی چون بالا بردن آستانه تحمل، پذیرش افکار جدید و احترام به عقاید دیگران باشند.»
این اندیشکده در ادامه پیشنهاد داده است: «در برابر نقش مرکزی شبکه‌های تلویزیونی ماهواره ای، برای ایجاد ارتباط با مردم ایران، تلفن های همراه و اینترنت نیز نقش های اصلی را در حوزه ارتباطات میان مردمی در ایران بر عهده دارند. اینترنت به طور بالقوه در دسترسی به تعداد مخاطبان بیشتر، قدرتمندتر عمل می کند، در این زمینه، بحث تلفن های همراه و خدمات ارسال پیامک می تواند دست کم درست به اندازه اینترنت مهم باشد. حکومت آمریکا باید بتواند با جلب مساعدت مجموعه ای پر تعداد از شرکت ها، راه دسترسی به فناوری های مناسب ارتباطی در ایران را پیدا کند؛ برای نمونه می توان با همکاری شرکت های تولیدکننده نرم افزار و سازندگان سخت افزار به تولید فناوری های ارتباطی مناسب برای دسترسی مستقیم به مردم ایران دست یافت، به گونه ای که از سوی دیگر نیز ناقض تحریم های آمریکا علیه ایران نباشد.»
نمونه‌ای از گزاره‌های تبلیغی رسانه‌های بیگانه برای انتخابات نهم مجلس
بنگاه های نشر خبر وابسته به بیگانه در راستای سناریوی تحریم و کاهش مشارکت عمومی، ضمن برجسته سازی مشکلات اقتصادی کشور، انتخابات را نمایش قدرت احزاب درون حاکمیتی انگاشتند و مدعی شدند نوعی تاکتیک حکومتی برای دموکراتیک و مردمی جلوه دادن شیوه اداره نظام در جمهوری اسلامی در حال صورت گرفتن است. در این زمینه ادعا شد؛ این انتخابات یک نمایش سیاسی است، زیرا انتخابات زمانی معنی دارد که منجر به تغییر شود، اما پس از رأی گیری روز جمعه هیچ تغییری اتفاق نخواهد افتاد. بنابر روایت رسانه های بیگانه مردم ایران بیشتر نگران خرج زندگی خود هستند تا انتخابات مجلس روز جمعه 12 اسفند. در همین راستا انگاشته شد؛ «مردم ایران طی چند ماه گذشته به علت خودداری مقامات این کشور از متوقف کردن فعالیت هسته ای حساس تهران که شورای امنیت سازمان ملل متحد نیز خواستار آن است، با فشار اقتصادی، سرکوب سیاسی و انزوای بین المللی روبه رو بوده اند و لذا نگران این نیستند که چه گروهی در انتخابات آینده مجلس این کشور پیروز خواهد شد.» یکی دیگر از محورهای تبلیغی مورد توجه خبرگزاری های خارجی، ارائه چهره ای مخدوش از فضای تحولات سیاسی و اجتماعی ایران در آستانه رقابت های انتخاباتی مجلس شورای اسلامی بود. آنگونه که در فضای رسانه بیگانه روایت شد در آستانه انتخابات پارلمانی ایران دولت ایران با تشدید چشمگیر سرکوب ناراضیان، شماری از حقوقدانان، دانشجویان و روزنامه نگاران را دستگیر و رسانه های الکترونیک را هدف قرار داده است. در فضای تبلیغی بیگانه اینگونه برآورد شده بود که با تبلیغات آنها کسی پای صندوق های رأی حاضر نمی شود و آن را یک نوع رفراندوم برای حاکمیت عنوان کردند و گفتند که؛ انتخابات روز جمعه 12 اسفند احتمالاً میزان محبوبیت تشکیلات روحانیون حاکم ایران را نشان خواهد داد.»
آهنگ تغییرات در صدا و سیما
آنچه که رسانه های آمریکایی محور به دنبال آن بودند تبدیل توده های مخاطب به گلوله های سیاسی علیه هویت ملی و منافع ملی بود و در این راستا، سه گانه رسانه ای آمریکا در هنگام انتخابات بیشترین تحرک سیاسی را از خود برای ایجاد کنش های سیاسی در مخاطب را دنبال می کردند.
آنچه که آمریکا و انگلیس از راه اندازی شبکه های صدای آمریکا و بی بی سی فارسی دنبال می کردند پاسخگویی به نیاز خبری مخاطبان ایرانی بود و به دنبال آن بودند که نیازهای خبری مخاطبان را به گونه ای پوشش بدهند که به بحران سیاسی در درون کشور دامن بزند.
صدا و سیمای جمهوری اسلامی به عنوان تنها نهاد رسانه ای که دغدغه حفظ مخاطب را دارد و سرمایه خود را بر مبنای اعتماد مخاطب گذاشته است با در نظر گرفتن نیازهای مخاطبان هم در شکل و محتوای برنامه های خود تغییر ایجاد کرد و هم رسانه های خود را با ایجاد مبنای دیجیتال افزایش داد. صدا و سیما با خلاقیت و ابتکار اخبار را به دو قسمت محلی و ملی تقسیم کرد و سعی کرد در این زمینه، نیازهای خبری مخاطبان را پاسخ بگوید.
اظهار رضایت در سطح محلی
به منظور دستیابی به میزان شنونده، بیننده و میزان رضایت آنها از اخبار شبکه های استانی و محلی صداوسیما در فصل تابستان 89، به روش پیمایشی از 14998 نفر از افراد 15 سال به بالای ساکن در 32 شهر کشور که به شیوه نمونه گیری چند مرحله ای انتخاب شده اند، در تاریخ (27/6/1389) مصاحبه حضوری به عمل آمد. یافته ها به صورت زیر است:
1- بر اساس نتایج پژوهش حاضر، در تابستان 89، 61 درصد پاسخگویان، «حداقل یک و حداکثر هفت روز» در هفته، بیننده اخبار سیما بوده و میانگین تعداد روزهای تماشای اخبار سیما، (66/3 درصد) در هفته بوده است. نتایج نشان می دهد که موضوع های خبری «اجتماعی» (24 درصد)، بیش از سایر موضوع ها، از سوی بینندگان شبکه های استانی و محلی پیگیری می شود.
2- در فصل تابستان 89، بینندگان اخبار، در حد «خیلی زیاد و زیاد» از «نحوه اجرای گویندگان خبری» (70درصد)، «گزارش های خبری» (65 درصد)، «نحوه ارائه خبر» و «سوژه های خبری» (هرکدام 63 درصد)، «زیرنویس های خبری» (62 درصد) و «تحلیل ها و تفسیرهای خبری» شبکه های استانی و محلی (56 درصد) اظهار رضایت کرده اند.
3- 17 درصد پاسخگویان، «حداقل یک و حداکثر هفت روز» در هفته، در فصل تابستان 89، شنونده اخبار شبکه های استانی و محلی صدا بوده و میانگین تعداد روزهای گوش دادن به اخبار صدا، (75/1 روز) در هفته بوده است. در تابستان 89، شنوندگان اخبار، در حد «خیلی زیاد و زیاد» از «گویندگان خبری» (80 درصد)، «گزارش های خبری» و «نحوه ارائه خبر» (هرکدام 74 درصد)، «پرداختن به سوژه های خبری» (71 درصد) و «تحلیل ها و تفسیرهای خبری» شبکه استانی و محلی صدا (66درصد) اظهار رضایت کرده اند.
4- در تابستان 89، 66درصد پاسخگویان، در حد «خیلی زیاد و زیاد» اخبار شبکه های استانی و محلی صداوسیما را با واقعیت منطبق و 66 درصد افراد پاسخگو نیز، در حد «خیلی زیاد و زیاد» شبکه های استانی و محلی را در پخش سریع اخبار، موفق دانسته اند. همچنین، پاسخگویان، در حد «خیلی زیاد و زیاد» شبکه های استانی و محلی صداوسیما را در پخش موضوع های خبری «فراگیر» (64 درصد) موفق می دانند.
5- در فصل تابستان، 60 درصد پاسخگویان، در حد «خیلی زیاد و زیاد» اخبار شبکه های استانی و محلی صداوسیما را، «بی طرفانه» دانسته اند. 62 درصد پاسخگویان معتقدند که شبکه های استانی و محلی صداوسیما در حد «خیلی زیاد و زیاد» در ارائه اخبار «جامع و کامل» موفق بوده است.
6- 75 درصد پاسخگویان، در حد «خیلی زیاد و زیاد» در فصل تابستان، به اخبار شبکه های استانی و محلی صدا و سیما اعتماد داشته اند. در تابستان 89 ،پاسخگویان، «به نحوی» از «روزنامه ها» (58 درصد)، «اینترنت» (30 درصد)، «شبکه های تلویزیونی خارجی» (27 درصد) و «شبکه های رادیویی خارجی» (14 درصد) در شهرهای مورد پژوهش برای کسب خبر استفاده کرده اند.
7- در فصل تابستان، عمده ترین پیشنهادهای پاسخگویان برای بهترشدن برنامه های خبری صداوسیمای استانی و محلی، «بیان واقعیات و عدم سانسور» (8/11 درصد) بوده است.
افزایش اعتماد در سطح ملی
به منظور دستیابی به تعداد شنونده، بیننده و میزان رضایت آنها از اخبار صداوسیما در فصل بهار 1390، به روش پیمایشی از 15398 نفر از افراد 15 سال به بالای ساکن در 32 شهر کشور که به شیوه های نمونه گیری سه مرحله ای و نمونه گیری سهمیه ای انتخاب شده اند، در تاریخ (28/3/1390) مصاحبه حضوری به عمل آمد. یافته ها عبارتند از:
1- براساس نتایج پژوهش حاضر، در فصل بهار 1390، پاسخگویان، «حداقل یک و حداکثر هفت روز» در هفته، از «تلویزیون داخلی» (2/57درصد)، «روزنامه ها» (1/38درصد)، «رادیو داخلی» (16درصد)، «شبکه های تلویزیون خارجی» (8/13 درصد)، «اینترنت» (7/12 درصد) و «شبکه های رادیویی خارجی» (7/3 درصد) در شهرهای مورد پژوهش برای کسب خبر استفاده کرده اند.
2- نتایج حاکی از آن است که در فصل بهار، میانگین تعداد روزهای تماشای اخبار سیما (96/3 روز) در هفته و میانگین مدت زمان تماشای اخبار در بین بینندگان، «یک ساعت و 18 دقیقه» در شبانه روز بوده است. همچنین، در بهار 90، بخش خبری ساعت 20:30 شبکه «دو» (59 درصد)، بیش از سایر بخش های خبری سیما بیننده داشته است.
3- یافته ها نشان می دهد که در فصل بهار، موضوع های خبری «سیاسی» (33 درصد)، بیش از سایر موضوع ها، از سوی بینندگان خبر سیما پیگیری می شده است. 44 درصد از بینندگان اخبار سیما در فصل بهار، بیننده تفسیرهای خبری بوده و 66درصد افراد بیننده در حد «خیلی زیاد و زیاد» از تفسیرهای خبری رضایت داشته اند.
4- در فصل بهار، میانگین تعداد روزهای گوش دادن به اخبار صدا، (70/0 روز) در هفته و میانگین مدت زمان گوش کردن به اخبار صدا در میان شنوندگان، «یک ساعت و 16 دقیقه» در شبانه روز بوده است. همچنین، در بهار 90، بخش خبری ساعت «8 صبح» «رادیو ایران» (5 درصد)، بیش از سایر بخش های خبری صدا شنونده داشته است.
5- نتایج نشان می دهد که در فصل بهار، موضوع های خبری «اجتماعی» (34 درصد)، بیش از سایر موضوع ها، از سوی شنوندگان خبر صدا پیگیری می شده است. 34 درصد از شنوندگان اخبار صدا، در فصل بهار، شنونده تفسیرهای خبری بوده و 69 درصد افراد شنونده، در حد «خیلی زیاد و زیاد» از تفسیرهای خبری رضایت داشته اند.
6- در بهار 90، پاسخگویان، در حد «خیلی زیاد و زیاد» صداوسیما را در «ارائه اخبار واقعی» (52 درصد) و «سرعت خبررسانی» (68 درصد) موفق دانسته اند. همچنین، پاسخگویان، در حد «خیلی زیاد و زیاد»اخبار صداوسیما را «بی طرفانه» (47 درصد) و «جامع و کامل» (52 درصد) دانسته اند. در فصل بهار، 60 درصد از پاسخگویان، در حد «خیلی زیاد و زیاد» به اخبار صداوسیما اعتماد داشته اند. 7- در بهار 90، عمده ترین کاستی ها و نواقص اخبار صداوسیما از نظر پاسخگویان، «بیان نکردن واقعیت ها و اعمال سانسور در اخبار» (24 درصد) بوده است.
مهم‌ترین منبع خبری مردم
کشف منبع خبری هر مخاطبی می تواند شیوه تصمیم گیری و نوع تصمیم و گرایش هر فردی را مشخص کند و به خاطر همین مراکز مهم کشور با انجام نظرسنجی مختلف در صدد برآمدند که میزان توجه مردم نسبت به اخبار و منابعی که از آن خبر می گیرند را به دست آورند.
مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا) در روز 27 بهمن 1390- پیش از آغاز تبلیغات کاندیداهای مجلس نهم- طرح نظرسنجی ای با عنوان «بررسی دیدگاه ایرانیان نسبت به نهمین دوره انتخابات مجلس شورای اسلامی» را در مناطق شهری و روستایی سراسر کشور به صورت خویش فرما اجرا کرد.
جامعه آماری این طرح شامل شهروندان بالای 18 سال ایرانی از کلیه اقشار و گروه های اجتماعی با حجم نمونه 14000 نفر در زمان اجرای طرح است. شیوه نمونه گیری این نظرسنجی به صورت چند مرحله ای و در مناطق شهری و روستایی کشور بوده است. لازم به ذکر است اطلاعات این نظرسنجی با ابزار پرسشنامه و با مراجعه به درب منازل گردآوری شده است.
بیش از نیمی از پاسخگویان (7/61درصد) اخبار مربوط به انتخابات مجلس نهم را از صدا و سیما دنبال می کنند.
با توجه به این نکته که در زمان اجرای این نظرسنجی تبلیغات کاندیداها رسماً آغاز نشده، این یافته حکایت از تأثیر شگرف صدا و سیما در اطلاع رسانی در زمینه انتخابات دارد.
5/75 درصد نمونه آماری معتقد بوده اند که شرکت در انتخابات مجلس از اهمیت زیادی برخوردار است.
79 درصد از پاسخگویان معتقدند که هموطنان شان در انتخابات نهمین دوره مجلس شورای اسلامی شرکت خواهند کرد.
70 درصد از پاسخگویان بر این باورند که میزان مشارکت مردم ایران در انتخابات مجلس نهم نسبت به انتخابات مجلس هشتم بیشتر خواهد شد و یا حداقل در سطح مشارکت دور قبل خواهد بود.
6/53 درصد پاسخگویان گفته اند که قطعاً در انتخابات اسفند ماه شرکت خواهند کرد.
نتیجه‌گیری
انتخابات نهمین دوره مجلس شورای اسلامی که با حضور بیش از 64 درصدی مردم برگزار شد جایگاه اثرگذار صدا و سیما را در جهان نشان داد که این نشان می دهد رسانه ملی موفق تر از همه رسانه ها عمل کرده است و توانسته است که در یک زورآزمایی با رسانه های قدرتمند بیگانه، با شناختی که نسبت به مخاطب ایرانی دارد، اجازه ندهد که ذهن مخاطبان ایرانی مملو از بافته های دروغین رسانه های بیگانه شود.