پیشگامان مبارزه در جهان اسلام (بخش دوم)

در واقع استعمار خارجی با هم صدایی استبداد داخلی در کشورهای اسلامی ابتکار عمل را به دست گرفته بودند و اشاره شد که شاخص ترین ارمغان آنها مبارزه با اسلام و اندیشه های دینی در راستای احیای نظریه استعماری جدایی دین از سیاست بود که از بین بردن آثار اسلامی و تضعیف قدرت و اقتدار مسلمانان در قبل از جنگ جهانی اول را به همراه داشت. در این راستا، وجود عناصر دست نشانده داخلی که پایه استبداد داخلی را در کشورهای اسلامی محکم تر از گذشته می کردند، بسیار کمک کننده بود.
در مقابل این رویه و روند برنامه های استعمار خارجی و استبداد داخلی، مجموعه ای از اندیشه ها و تفکرات ناشی از اسلام وجود داشت که کار سلطه گری دشمنان را سخت می کرد که جریان های هوشیار و آگاه که عموماً در حیطه عالمان دین بودند، مروج آن تفکرات بودند و کسانی به عنوان پیشگامان مبارزه اصول و مبانی برای پیشگامان مبارزان باقی گذاشتند که بسیار کارآمد بوده و هست و مهم ترین عناوین آنها به طور فشرده ارائه می شود:
1- اولین نکته ای که در ذهن مسلمانان باقی ماند و عامل تقویت کننده برای پیشگامی در مبارزه شد، حفظ شریعت بود یعنی اجرای دستورات شرع مقدس اسلام که همواره از مطالبات جدی مبارزان به خصوص علمای مبارز و مجاهد بوده است و همیشه از دستگاه های دولتی و عوامل حکومت ها و عناصر برنفوذ در جامعه، تجار و عامه مردم به طور فردی و جمعی خواسته می شد که اصول و مقررات قوانین شرع مقدس اسلام در زمینه های مختلف را رعایت کنند و این دغدغه اصلی و راهبرد جدی در طول زندگی مبارزان مسلمان جریان داشته است، در این رابطه مبارزان همواره از فقر فرهنگی و جهالت مردم مسلمان در رنج بوده اند و برای حفظ شریعت تلاش کرده و متحمل مشقت ها شده اند تا مردم و حکومت ها را به اجرای دستورات دینی ترغیب کنند. نمونه ها و مصادیق بسیاری در این باره وجود دارد که راضی شدند همه هستی و امکانات خود را بدهند تا فلان موضوع که با شرع مقدس ضدیت دارد، ملغی شود و بسیاری در این رابطه جان خود را فدا کرده اند.
2- از اصول و مبانی دیگر که در دستور کار مبارزان در طول تاریخ بوده و هست، تعامل در جهت حفظ اصول دینی و رعایت شریعت بوده است.
جماعتی از مردم که با استعمار و عوامل آن در تقابل و ستیز بودند -که شخصاً تحت عنوان دشمن و بیگانه ذکر شده- و از طرفی برای حفظ اصول دینی تعامل هم داشتند، معمولاً به علما و مبارزان پناه می آورد ند و تظلم خواهی می کرد ند و علما و مبارزان به عنوان حامی و نجات دهنده، راهبردی را اتخاذ می کردند که با درایت و رعایت حفظ اصول و مبانی دینی در تعامل و همگرایی وارد می شدند که گاهی هم به مذاکره و گفت وگو با مقامات دولتی در اوضاع بحرانی، ناگزیر می شد ند و مصالح و منافع مسلمانان تحت ستم را به عنوان دفاع لحاظ می کردند که عمده ترین آنها بر اساس تشخیص اجتهادی خود، با وجوه اشتراک متعددی به تعامل تن می داد ند. البته تعامل با حفظ اصول در متون اسلامی از جایگاه خاصی برخوردار است که معمولاً بسیاری از مبارزان و رهبران جنبش های رهایی بخش به آن تمسک کرده اند.
3- رجوع به متن دستورات دینی، از دیگر اصول و مبانی پیشگامان مبارزه است و مبارزان و علمای مجاهد متکی به یک سلسله مآخذ و منابع مشترک بوده اند که به نوعی منشأ تولید فکر و اندیشه آنها بوده و در فهم تاریخی نقش یاری دهنده ای داشته است. تمامی دیدگاه ها، نظرات علمی و فقهی آنها در واقع پایه ریزی اصلی فکری و خمیرمایه اندیشه های آنهاست که اولین و مهم ترین آنها قرآن است که اصلی ترین منبع فکری و متن قابل رجوع در هزار و چهارصد سال تاریخ اسلام بوده و هست و مبارزان و علما در هر دوره ای، در صلح و جنگ، در مصالحه، رابطه، تعامل، حرام و حلال بودن آن مبنی بر آیات قرآن وارد شده اند و علما به خصوص شیعیان بر تمامی ضوابط و تصمیم گیری ها بر اساس رهنمودهای قرآن برنامه های شان را تنظیم کرده اند و قرآن برای آنها اولین منبع راهنمایی و راه گشایی بوده و از مشکلات و معضلات با کمک آن عبور کرده اند.
نکته اتکای دیگر مبارزان، راه و روش و سیره رسول الله بوده، به خصوص شیعیان، همواره از سیره و شیوه ائمه معصومین(ع)، راه و روش مبارزه را اتخاذ می کردند و با استفاده از آن در مبارزات شان، راه را ادامه می دادند.
آنهایی که پیشگام مبارزه با استعمار خارجی و استبداد داخلی بودند در هر دوره ای از تاریخ و در هر نقطه ای در جهان با اتکا به این دو منبع و منشأ مذکور مبارزات را پیش بردند.
4- از اصول و مبانی دیگر پیشگامان مبارزان مسلمان، برخورداری از فرهنگ و ادبیات مشترک در خط مشی های مبارزاتی بوده است. با توجه به متون و منابع و سیره علما که اشاره شد، جملگی از ابتدای تحصیل که وارد درس و بحث شده اند، از فرهنگ و ادبیات مستقل و واحدی برخوردار بوده اند. علاوه بر زبان و رسم و رسوم معمول محیطی، گفتار و عمل آنها نیز به گونه ای شکل گرفت که در واقع زبان و فهم واحدی را به وجود آوردند که در مکاتبات، تصمیمات و مواضع، درک و فهم شان برحسب کاربری آنها در متن از یکنواختی و مفاهمه برخوردار بوده است. اگر چه دشمنان تلاش زیادی کردند که با این وسیله اختلاف اندازی کنند و تا حدودی موفقیت هم به دست آوردند، ولی باز هم به استقلال فرهنگ و ادبیات خودشان متوسل شدند. برای نمونه مفاهیم «امام»، «امامت»، «نبوت» و موارد اینچنینی از دیرباز در بین مسلمانان و شیعیان رایج بوده و هست و در طول تاریخ تغییر نکرده، اما آگاهی و درک و فهم مردم درباره آن تضعیف شده است. موضوع «ولی امر» که در قرآن مطرح شده، در چارچوب آیه 58 سوره نسأ که ای مومنان از خدا و پیغمبر او، نیز از اولی الامر اطاعت کنید، این اطاعت کردن و فرمان بردن از امر خداوند همواره در دستور کار مبارزان بوده، هر چند دچار انحراف و مشکلاتی شده اند، اما به عنوان اصول و مبانی وجود داشته است.
5- اصل امر به معروف و نهی از منکر یکی از محورهای مطرح در بین مبارزان بوده و هست. از اصول و مبانی مبارزان و پیشگامان مبارزه با استعمار خارجی و استبداد داخلی بوده و هست. این عنوان در فرهنگ و سیره علمی و عملی علما جریان داشته و یکی از اساسی ترین مباحث گفتمانی بین مبارزان، مجاهدان بوده است و به واسطه مبارزان و علما که در رأس مبارزه قرار داشتند، به تمام سطوح جامعه کشانده شده و سوابق و پیشینه این اصل با استفاده از آیات قرآن، روایات و سیره عملی ائمه معصومین و علمای مبارز قرن ها در جریان بوده و دوره به دوره درباره اهمیت این اصل بحث شده و بسیاری از علما و پادشاهان مواضع صریح خود را با اتکا به این اصل بیان داشته اند و هم در گفتار و هم در عمل به آن اهمیت داده و در کتب فقهی شان به آن توجه کرده اند. این موضوع از لحاظ علمی، سیاسی، اخلاقی و اجتماعی مورد بحث نویسندگان اسلامی قرار گرفته و مفهوم آن را تبیین کرده اند و آن را به عنوان پشتوانه اصل جهاد به کار گرفته اند که در فرهنگ سازی مبارزه بسیار کارآمد بوده است.
6- پیشگامان مبارزه موضوع دیگری را در دستور کار خود داشته اند که به عنوان اصول و مبانی می توان از آن یاد کرد و آن «ایجاد مرکزیت راهبردی و رهبری کننده واحد» در پیش روی مبارزان است. یعنی ایجاد و حفظ حوزه استقرار رهبری و هدایت کننده مبارزه؛ و نکته قابل توجه اینکه اهداف در مبارزات دنبال شده و مکان، حوزه استقرار مرجعیت مبارزه چندان جای مناقشه نبوده است که در فقه در یک تقسیم بندی از آن به عنوان «دارالسلام» و «دارالکفر» بحث شده، اما در حوزه مراکز کشورهای اسلامی هر جریان مبارزی از یک یا چند مرکزیت واحد سابقه دار برخوردار بوده است و معمولاً در حوزه کشور محور چرخ داشته است مثلاً شیعیان در عراق، لبنان و ایران محوریت داشته اند و در عراق، نجف، سامرا، کاظمین، کربلا در طول تاریخ مبارزات از محوریت و ویژگی های خاصی برخوردار بودند و بسیاری از پیشگامان مبارزان در جهان اسلام از این نقاط برخاسته اند یا در کشور مصر، دانشگاه الازهر از محور و پایگاه خاص برخی مبارزان بوده است. در ایران در صد ساله اخیر شهر قم مرکزیت جریان قرارگرفته، در گذشته، خراسان، اصفهان و تهران پایگاه اصلی مبارزان شناخته شده است.
این مرکزیت همواره مورد توجه و تهاجم دشمنان اسلام بوده و هست و تلاش کرده اند و می کنند آتش سوزنده تفرقه و اختلاف در درون این کانون های علم، دین و مرجعیت و مبارزه شعله ور باشد.
در طول تاریخ دویست ساله اخیر، دشمنان مشترک شیعه و سنی یعنی انگلیس و روسیه در این دو سرزمین به طور اختاپوسی جنگ دندان انداخته بودند و در این بین، علما، مراجع دینی و مبارزان در راهبردهای خود در سایه وحدت و همدلی تلاش کرده اند که این دو پایگاه اصلی حفظ شود و از خطرات مصون ماند. این دشمنان تاکنون روی این موضوع اصرار ورزیده و آسیب ها هم زده اند که حوزه استقرار مرجعیت واحد را از بیخ و بن برکنند، اما برخلاف میل و عملکرد آنها از این مرکز جوشان همواره ده ها جنبش و نهضت و قیام های متعدد در راستای مبارزه آغاز شده است.
7- حفظ تمامیت ارضی مربوط به جهان اسلام، یکی دیگر از اصول و مبانی پیشگامان مبارزان بوده و هست. غم‌‌انگیزترین مصداق این موضوع، مربوط به اشغال فلسطین توسط استعمار انگلیس و سپس عوامل دست نشانده آن، رژیم صهیونیستی است که همانند خنجر در قلب جهان اسلام فرو برده شده و در نقطه ای که محل اتصال سه قاره اروپا، آسیا، آفریقا است، استقرار یافته اند.
علمای مجاهد و مبارزان در طول مبارزات خود حفظ سرزمین و نقاط استقراری مسلمانان را همواره به منزله مطالبات خودشان لحاظ کرده اند. با توجه به اینکه اسلام بر قومیت و ملیت و خاک خاصی اختصاص ندارد، اما در فقه اسلام سرزمین اسلامی از جایگاه ویژه ای برخوردار است. فقها در اصطلاحات گوناگون قائل به سرزمین اسلامی هستند بعضاً از آن به عنوان «بیضه اسلام» تعبیر کرده اند، یعنی اگر اساس مجتمع مسلمین در یک منطقه در خطر قرار گیرد، بر آحاد مسلمین فرض است که از آن دفاع کنند و بر اساس همین بینش راهبردی، دفاع از هر مظلومی در هر نقطه ای از جهان بر مسلمانان ضروری تلقی شده است که در واقع، حفظ تمامیت ارضی را دنبال خواهد داشت و به نام موطن اسلامی به کار برده شده است.
موارد متعدد دیگری به عنوان اصول و مبانی پیشگامان مبارزان مطرح است که در درجه اهمیت خاص دیگری قرار می گیرد و در لابه لای مباحث آینده اشاره خواهد شد!
سردبیری: عنوان تیتر سند به این صورت بوده است: " اصول و مبانی پیشگامان مبارزه در جهان اسلام" به علت هماهنگی با قسمتهای بعدی به صورت مشاهده شده تغییر یافت.