نقش رسانه در تولید ملی (بخش چهارم)

1- وظیفه صدا و سیما از دیدگاه امام خمینی(ره) و امام خامنه‌ای
برای پاسخ به این سوال باید ابتدا نگاه رهبران جمهوری اسلامی ایران حضرت امام خمینی(ره) و حضرت امام خامنه ای(مدظله العالی) مورد توجه قرار گیرد؛ آنها هرگونه تبعیت و تقلید رسانه ای از شیوه های تبلیغی رسانه های غرب را کاملاً مذموم دانسته اند.
1-1- مقلد غرب نباشد
امام خمینی(ره) در این زمینه می فرمایند: باید کاملاً توجه داشت که به هیچ وجه نباید مقلد شرق و غرب باشیم، زیرا تقلید از شرق و غرب با رادیو و تلویزیون اسلامی نمی سازد. باید کاملاً مراقبت کنید و خوف از گفته ها و نوشته های این روشنفکران غرب زده ابداً نداشته باشید. این روشنفکران می خواهند یک مملکت لوکس درست بکنند. (امام خمینی(الف)، 291، 1359)
در این دیدگاه حضرت امام(ره) نقش تخریبی رسانه ها و روشنفکران غرب زده به دلیل لوکس گرایی مورد توجه قرار گرفته است و نشان دهنده این است که ایشان از رسانه انتظاری به جز کالاگرایی مدنظر داشته اند.
2-1- رادیو تلویزیون مبدأ تحول
حضرت امام رادیو و تلویزیون را سرمنشأ هر تحول مثبت و منفی می دانستند و تأکید داشته که یک رسانه اسلامی می تواند مملکت را اصلاح کند.
ایشان می فرمایند: من از اولی که این نهضت رو به جلو رفت و استقراری پیدا کرد از اول راجع به رادیو و تلویزیون همیشه این مطلب را می گفتم که این باید اصلاح بشود و ]با[ اصلاح این خیلی از امور اصلاح می شود، چنانچه با فساد این خیلی از امور فاسد می شود. (امام خمینی(ب)، 440، 1359)
3-1- آموزنده باشد، نه تخدیرکننده
امام خمینی(ره) همچنین به نقش تخدیرکننده رادیو و تلویزیون که باعث تنبلی و کسالت می شود نیز به صدا و سیما هشدار می دهند و می فرمایند: دستگاه تلویزیون یا دستگاه رادیو که آموزنده باید باشد؛ قدرت بدهد به جوان های ما و جوان های ما را نیرومند کند. نباید دستگاه تلویزیون جوری باشد که ده ساعت موسیقی بخوانند. جوانی که نیرومند هست از نیرومندی برگردانند به یک حالت خمار و به یک حال خلسه؛ مثل همان تریاک می ماند. این هم با آن فرق ندارد. این یک جور خلسه می آورد، آن یک جور خلسه می آورد. (امام خمینی، 204، 1358)
حضرت امام(ره) تلویزیون فاسد را مقدمه از بین رفتن قوه فعال کشور می دانند و با اشاره به نقش تلویزیون در پیش از انقلاب برای به فساد کشاندن جامعه می فرمودند: رادیو و تلویزیون تقریباً اکثر اوقات جوان های ما را به این طور گوش دادن (به موسیقی ناهنجار) وامی داشت. از طریق چشم، جوان های ما را فاسد می کردند، زن های کذا و کذا را ... نمایش می دادند و جوان ها از این راه فاسد می شدند و همه مقصد این بود که در ایران، یک قوه فعاله ای که بایستد در مقابل کسانی که دشمن ایران و اسلام هستند، نباشد، تا هر کاری دل شان می خواهد بکنند. (امام خمینی(ج)، 326، 1359)
4-1- تلویزیون زمینه‌ساز استقلال
مقام معظم رهبری نیز از تقلید رادیو و تلویزیون از غرب بسیار انتقاد می کنند و معتقد هستند که این رسانه ها می توانند با عدم تبعیت و تقلید از غرب زمینه استقلال و مقاومت را در کشور بالا ببرند.
ایشان می فرمایند: صدا و سیما باید استقلال فکری و عملی ملت ایران، نظام جمهوری اسلامی و اصل نه شرقی و نه غربی را با ارائه فرهنگ و اندیشه و هنر خودی، اصیل و غنی ترویج و تحکیم کند. (امام خامنه ای، 1368)
رهبر معظم انقلاب همچنین در دیدار با کارکنان سازمان صدا و سیما این رسانه را به ترویج امور زیر در جامعه فرامی خواند: 1) انضباط اجتماعی 2) وجدان کاری 3) نظم و برنامه ریزی 4) احساس مسئولیت 5) شجاعت ملی 6) قناعت 7) نفی مصرف زدگی 8) میانه روی در خرج کردن 9) ریاضت و زهد. (امام خامنه ای، 1381)
5-1- مقابله با دیکتاتوری پول و شهرت
آیت الله العظمی خامنه ای غول رسانه های حاکم بر دنیا را دیکتاتورهای پول و شهرت می دانند و از صدا و سیما می خواهند که نه تنها از آنها تقلید نکنند، بلکه به افشای این دیکتاتورها بپردازند: یکی دیگر از پیام هایی که به مردم باید داده شود حقیقت تلخی در دنیا است که عملاً سعی می شود وجود محسوس آن نادیده گرفته بشود و آن دیکتاتوری پول و شهرت است. امروز پول در دنیا دیکتاتوری می کند و هر چه بخواهند تحقق پیدا می کند ولو به دست خود مردم... آنها هستند که خبرگزاری ها را اداره می کنند، خبر تولید می کنند و به همه مردم دنیا می فرستند و تلویزیون ها را همانطور که خودشان می خواهند اداره می کنند.(همان)
با توجه به نکات فوق، صدا و سیما اکنون چند وظیفه عمده دارد:
الف- سیستم حاکم در ارتباطات بین المللی را به خوبی بشناسد و نسبت به پخش پیام ها تا بر صحت آن واقف نشد آن را پخش نکنند.
ب- با توجه به آنکه ساختارهای اجتماعی هر کشوری با کشور دیگر متفاوت است و ساختارهای اجتماعی ملت ایران دارای سنخیت کمتری با ساختارهای سیاسی و اجتماعی در جوامع غربی است از این رو به تحلیل و آنالیز پیام های مطلوب ساختارهای اجتماعی ایرانی بپردازد و بر اساس همین ساختارها برنامه های متناسب تولید کند.
ج- همانگونه که حضرت امام و مقام معظم رهبری تأکید دارند تقلید از وسایل ارتباط جمعی غرب عواقب جبران ناپذیری برای استقلال کشور به دنبال دارد و صدا و سیما در این زمینه باید متناسب با مخاطب ایرانی به تولید برنامه و مدیریت آن بپردازد.
د- صدا و سیما سرآغاز تحول مثبت و منفی در جامعه است و همین رسانه است که توان هدایت جامعه به سمت صلاح و فساد را نیز دارد.
حضرت امام و مقام معظم رهبری صدا و سیما را منشأ تحول، خیزش یا سقوط می دانند.
ه- در اندیشه حضرت امام منحصر شدن رسانه قدرتمندی مانند صدا و سیما در آواز، موسیقی و سرگرمی نوعی انحطاط است و رسانه باید نیروی جوانان را برای خدمت به نظام و جامعه به فعلیت در بیاورد.
و- صدا و سیما نباید اسیر دیکتاتوری پول و شهرت شود و حتی در این زمینه وظیفه دارد که دیکتاتورهای نامحسوس پول و شهرت که افکار عمومی جهان را برای دیدگاه های منحرف خود مورد سوءاستفاده قرار می دهند را افشا کند.
ز- دستگاه تلویزیون و رادیو یک دستگاه آموزشی است که باید در خدمت نظام به جامعه پذیری افراد و هدفمند شدن زندگی کمک کند. عدم استفاده از این کارکرد رسانه نه تنها باعث هدر رفتن سرمایه های مادی و آنی جامعه می شود، بلکه سرمایه های آتی اجتماع را با نقصان مواجه می کند.
2- کارکرد رسانه‌ها
رسانه ها با توجه به اهمیت و دامنه تأثیری که دارند دارای کارکردهای مختلفی نیز هستند، کارکردهای رسانه های ارتباط جمعی باعث شده است که قدرت و نقش آن در حاکمیت بین المللی به گونه ای گسترش پیدا کند که محققان به عصر حاضر، عصر اطلاعات و به جامعه ای که رسانه ها بر آن حاکمیت می کنند، جامعه شبکه ای بگویند.
کارکردهای وسایل ارتباط جمعی از دیدگاه محققان ارتباط جمعی به سه دسته ذیل تقسیم بندی می شود: 1-نقش خبری 2- نقش ارشادی یا راهنمایی 3- نقش سرگرمی (مک کویل، 83، 1382)
تقسیم بندی های دیگر عبارتند از؛ 1- یاد دادن روش هایی که مردم را به هدف شان برساند. 2- ایده های جدید را تشویق و تغییر ایجاد کنند. 3- روابط موجود را حفظ و نگهداری کنند. (سوربن و تانکارد، 452، 1384)
کارکرد رسانه ها و تأثیرات آنها نیز در سه دسته زیر تقسیم بندی می شود:
1- تأثیر رسانه ها بر شناخت و ادراک انسان
2-تأثیر رسانه ها بر تغییر عقیده و ارزش ها
3-تأثیر رسانه‌ها بر تغییر رفتار
با این حال مشخص می شود که رسانه ها ابتدا باید شناخت و ادراک انسان ها را تغییر دهند و سپس، عقاید و ارزش های موردنظرشان را در مخاطب تقویت یا تضعیف کنند و سپس، رفتار مخاطب، خود به خود تغییر پیدا می کند که شکل گرافیکی آن نمودار یک است.
3- سرفصل های مرتبط با رسانه و نقش آن در تولید ملی
الف: تولید ملی و کارکرد آموزشی رسانه
ب: تولید ملی و کارکرد اطلاع رسانی رسانه
ج: تولید ملی و کارکرد آگاهی بخشی رسانه
د: تولید ملی و کارکرد تعمیم و یکپارچه سازی
ه- تولید ملی و کارکرد جامعه پذیری و فرهنگ پذیری رسانه
و- تولید ملی و کارکرد راهنمایی و رهبری رسانه
ز: تولید ملی و کارکرد برجسته سازی رسانه
ح: تولید ملی و کارکرد نوگرایی و توسعه رسانه
ط: تولید ملی و کارکرد بحران زدایی رسانه و ...
4- رسانه و آموزش
در میان کارکردهای اصلی رسانه ها، «آموزش»، جایگاه ویژه ای دارد. ویژگی و اهمیت آموزش رسانه ای و انواع آن در تحقیقات جامعه شناختی و علوم ارتباطات یکی از موضوعات بسیار مهم است که در این بخش باید مورد بررسی قرار گیرد.
1-4- تولید ملی و کارکرد آموزشی رسانه
اهمیت وظیفه آموزشی رسانه در جوامع معاصر به حدی است که بعضی از جامعه شناسان برای مطبوعات و رادیو و تلویزیون و سینما نقش «آموزش موازی» یا «آموزش دائمی» قائل هستند. جامعه شناسان معتقدند که وسایل ارتباطی با پخش اطلاعات و معلومات جدید به موازات کوشش معلمان و استادان، وظیفه آموزشی انجام می دهند. (معتمدنژاد،5، 1386)
بدین ترتیب وسایل ارتباط جمعی بر خلاف اماکن آموزشی که در مکان های محدود، زمان های اندک و در گروه های کوچک با دانشجویان ارتباط برقرار می کنند؛ رسانه ها نباید قید زمان و مکان و تعداد مخاطب را داشته باشند و ارتباط همگانی و همه زمانی و همه مکانی آنان باعث شود که امر آموزش دائمی باشد.
از آن جایی که از ارگان ها و نهادهای رسانه ای و تبلیغی به عنوان یک نظام آموزشی غیررسمی یاد می کنیم باید به عوامل مشترکی بین نظام رسانه ای و نظام آموزشی اشاره کنیم که عبارتند از؛ ارتباط یعنی، پیام و پیام دهنده و پیام گیرنده و به عبارت دیگر آموزه و آموزگار و آموزنده.
در نظام تبلیغ رسانه ای، خواهی، نخواهی نقش آموزگار به صراحت مشاهده می شود، زیرا که پیام گیرنده در این ارتباط، آموزنده ای است که به دنبال آگاهی ها، دانش ها و انگیزش های برخاسته از متن آموزه های تبلیغی است. در این نظام کار ملاقات معلم و محصل در نظام تبلیغ به طور گسترده تری صورت می پذیرد. (زورق، 45، 1390)
حضرت امام(ره) نیز رادیو و تلویزیون را دارای نقش مهم در امر آموزش می دانند و در این زمینه ضمن مقایسه این رسانه ها با منبر می فرمایند: این دستگاه صدا و سیما امروز وضعی دارد که مسئولیت شما آقایان را زیاد می کند. سابق، تبلیغات عبارت از این بود که اهل منبر یا علما در همان محل محدودی که داشتند، در مسجدی که داشتند، می رفتند و برای یک چندنفری یا عده ای صحبت می کردند و ارشاد می کردند، امروز این دستگاه، در همه کشور پهن شده است و از رادیو گمان ندارم که قشری باشند که محروم باشند. همه گوش می کنند، حتی آنهایی که در صحرا دارند زراعت می کنند، رادیو هم گوش می کنند و سیما را هم همان طوری که گفتید توسعه اش زیاد شده است. (امام خمینی، 363، 1362)
با توجه به گستردگی رسانه هایی مانند رادیو و تلویزیون که گیرندگان آن همه مردم ایران هستند و سهل الوصول ترین رسانه ها محسوب می شوند، بهره گیری از این رسانه ها برای آموزش در جهت پیشرفت و استقلال کشور مهم به نظر می‌رسد.