ناتو خوشبخت نخواهد شد

قاسم غفورى
شیکاگوی آمریکا 20 و 21 ماه می میزبان بزرگ ترین نشست سال های اخیر پیمان آتلانتیک شمالی(ناتو) بود. این پیمان پس از جنگ دوم جهانی با هدف حمایت اروپا و آمریکا در برابر شوروی تأسیس شد. پس از فروپاشی شوروی سابق، ناتو همچنان ماهیت خود را حفظ و طرح توسعه نفوذ در صحنه بین الملل را در دستور کار قرار داد.
مهم ترین نمود این رفتار را در دخالت نظامی این پیمان در جنگ افغانستان (سال 2001) و جنگ لیبی(2011) می توان مشاهده کرد. بر اساس اصلاحیه ای که در سال های 2010 و 2011 در اساسنامه این پیمان ایجاد شد، ناتو دیگر صرفاً نیرویی برای امنیت اروپا و آمریکا نبوده، بلکه دامنه فعالیت آن به عرصه سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، هسته ای و سایبری نیز گسترش یافت. ناتو با این بازنگری عملاً خود را به عنوان پلیس بین الملل معرفی کرده که بدون هیچ محدودیتی فعالیت های خود را اجرا می کند. بر اساس دکترین راهبردی سال 2020 ناتو، دیگر محدودیتی برای این پیمان وجود ندارد و به نوعی تنها نیروی نظامی تصمیم گیرنده برای جهان است.
نشست شیکاگو در حالی با حضور 28 عضو ناتو و تعدادی از متحدان آنها برگزار شد که نکاتی مهم در این نشست قابل توجه است.
الف) محورهای نشست
چنانکه از مباحث مطرح شده در این نشست برمی آید می توان گفت که همچنان دو اصل محور دیدگاه های ناتو را تشکیل می دهد. نخست حفظ وحدت داخلی به ویژه در تأمین هزینه های آن، چنانکه پیش از این نیز «رابرت گیتس» وزیر دفاع سابق آمریکا صراحتاً هشدار داده بود اگر اروپایی ها منابع مالی ناتو را تأمین نکنند این پیمان از درون فرو خواهد پاشید.
دوم آنکه، افغانستان همچنان اصلی ترین چالش ناتو است. افغانستانی که زمانی قرار بود سکوی پرتاب ناتو در شرق باشد اکنون به کابوسی پایان ناپذیر مبدل شده است.
در این نشست هر چند حاضران بر اصل خروج تا سال 2014 تأکید کردند، اما در نهایت با ادعای حمایت از افغانستان، حضور بلند مدت در این کشور را تصویب کردند. نشست شیکاگو نشان داد که ناتو به رغم تمام چالش هایش، حاضر به دست کشیدن از افغانستان نیست، چرا که آن را بخشی از استراتژی راهبردی خود برای سال 2020 دانسته و به هر نحوی به دنبال حفظ آن است. تأکید بر توسعه مناسبات با پاکستان و کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز نمودی از این دیدگاه است.
ب) اهداف آمریکا
از نکات مطرح در نشست شیکاگو تحرکات آمریکا به ویژه شخص باراک اوباما است. این نشست برای اوباما از اهمیت ویژه ای برخوردار بود. از یک سو اوباما با گردهم آوردن اعضای ناتو و سایر متحدان قدرت جهانی آمریکا را به نمایش گذاشت و از سوی دیگر با محور قرار دادن مسئله افغانستان و توافقنامه استراتژیکی که با این کشور امضا کرده، خود را فاتح جنگ افغانستان معرفی کرد. این امر برای تبلیغات انتخاباتی اوباما که جایگاه مردمی ندارد، از اهمیت بالایی برخوردار بود. نکته مهم آنکه آمریکا از این نشست برای توجیه سیاست های آینده خود به ویژه اعمال قدرت بر ناتو بهره برداری کرد، اما مخالفـت های صورت گرفته با برخی طرح ها نشان داد که آمریکا دیگر آقای ناتو نیست و ناتو در مسیر چند صدایی پیش می رود.
ج) چالش‌های نشست
هر چند که حاضران در این نشست تلاش کردند تا چنان وانمود سازند که در مسیر توسعه و پیشرفت پیش می روند، اما روند تحولات داخل و خارج اجلاس نکاتی دیگر را آشکار ساخت.
- مواضع کشورهای حاضر در نشست به ویژه تأکید برخی کشورهای اروپایی مبنی بر لزوم خروج سلاح های اتمی آمریکا از اروپا و نیز پایان دادن به حضور در افغانستان، نشان داد که اتحاد ادعایی میان اعضا وجود ندارد و این کشورها صرفاً به دلیل برخی توافقات و حفظ ظاهر، گردهم آمده اند.
- برپایی تظاهرات ضد ناتو در کشورهای اروپایی و آمریکا نشان داد که مردم این کشورها نیز دیگر اعتقادی به ناتو و ماهیت امنیتی آن نداشته و به نوعی آن را مخل امنیت خود می دانند. مردم با برپایی تظاهرات های گسترده خواستار تعطیلی ناتو شدند، چرا که تأکید دارند ناتو از یک سو با جنگ طلبی های خود لطمات بسیاری به اقتصاد کشورشان وارد ساخته و صرفاً تأمین کننده منافع سرمایه داران بوده است و از سوی دیگر، با جنایات و کشتارهای خود، وجهه مردم اروپا و آمریکا را در میان جهانیان تخریب کرده است. نکته قابل توجه در این اعتراض ها، سرکوب های صورت گرفته توسط پلیس بود، به گونه ای که پلیس آمریکا برای تأمین امنیت نشست، شیکاگو را به پادگان نظامی مبدل کرد.
در صحنه بین‌الملل نیز افکار عمومی دیگر پذیرنده ناتو نبوده و ملت ها خواستار پایان جنگ طلبی های آن می باشند. استمرار مخالفت های مردمی با ادامه اشغال افغانستان، تأکید بر نقش جنایتکارانه ناتو در لیبی و مخالفت های گسترده با اقدام ناتو علیه سوریه نمودی از نگاه منفی جهانی به ناتو است. برخی ناظران تأکید دارند که همین نگاه منفی موجب شده تا ناتو در نشست شیکاگو از رژیم صهیونیستی دعوت به عمل نیاورده و آن را در لیست متحدانش قرار ندهد.
- چالش دیگر پیش روی ناتو را ناتوانی در توسعه دامنه نفوذ در جهان تشکیل می دهد. به عنوان نمونه در قبال پاکستان، ناتو همچنان نتوانسته است این کشور را به پذیرش همکاری همه جانبه برای ایجاد راه های ارتباطی برای انتقال تجهیزات و ادوات ناتو به افغانستان معطوف سازد، چنانکه حملات به کاروان های ناتو در پاکستان همچنان ادامه دارد. در موردی دیگر ناتو در برابر روسیه نیز ناتوان مانده است. با حضور پوتین به عنوان رئیس جمهور در کاخ کرملین، عملاً مناسبات آمریکا و ناتو با روسیه با چالش های بیشتری همراه شد. نارضایتی مسکو از طرح سپر موشکی ناتو و نیز دخالت های نظامی آن در جهان، طرفین را به سوی تقابل سوق داده است، چنانکه پوتین از حضور در نشست ناتو و آمریکا سر باز زده تا نشانه ای بر شدت اختلافات میان طرفین باشد.
با توجه به شرایطی که ذکر شد می توان گفت که هر چند ناتو و به ویژه شخص اوباما به دنبال بهره برداری تبلیغاتی و توجیهی از نشست شیکاگو بوده اند، اما در نهایت این نشست در عمل دستاوردی برای آنها نداشته، چرا که دامنه بحران های داخلی و جهانی ناتو چنان گسترده شده که حتی اعضا نیز دیگر تفاهم چندانی ندارند، چنانکه بسیاری تأکید دارند که ماه عسل ناتو در حال پایان است، در حالی که این پیمان به سوی قهقرا پیش می رود و خوشبخت نخواهد شد.