نقش رسانه‌ها در تولید ملی (بخش ششم)

1) تغییرات رسانه‌ها و ذائقه‌ها
اگر نگاهی به تغییرات اطلاع رسانی در پنج سال گذشته انداخته شود مشاهده می شود که تنوع اطلاع رسانی و میزان استفاده مردم از پیام به نحو محسوسی افزایش یافته است. امروزه روزنامه ها مانند گذشته منتظر نمی مانند که مخاطب صبح روز بعد آنها را خریداری کند، بلکه آنها با راه اندازی صفحات اینترنتی، مطالب خود را که پیش از انتشار کاغذی به صورت سایبری منتشر می کنند. همچنین خبرگزاری ها نیز خبرهای خود را که پیش از این به فروش می رساندند اکنون نه تنها رایگان عرضه می کنند، بلکه به صورت پیامک نیز برای مخاطبان ارسال می کنند. علاوه بر آن سیستم های پیامک خبری نیز به صورت لحظه ای و در حالی که مکان و زمان نمی شناسند بسیاری از خبرها را برای مخاطبان ارسال می کنند. به موارد فوق باید امکانات موبایل های جدید را نیز اضافه کرد که می توانند صفحات متعدد خبری اینترنت و شبکه های تلویزیونی را نمایش دهند... سرعت و جهش در اطلاع رسانی در حالی روزبه روز به اوج خود نزدیک می شود که گویا قرار است هر فرد شبکه های تلویزیونی متعدد و ده ها دستگاه خبری را به تنهایی و با ابتدایی ترین امکانات مدیریت کند.
اما آنچه که بیش از همه مهم است، در این اوضاعی که جهان با انباشت اطلاعات مواجه است، اینکه هنوز هم مردم به رسانه های با اعتماد بالای خبررسانی اعتماد و اعتقاد دارند. نظرسنجی های صدا و سیما این را هم می گوید که مردم دیدگاه شان در مورد صدا و سیما اینگونه است:
- ارائه اخبار واقعی در صدا و سیما 52 درصد
- سرعت در خبررسانی 65 درصد
- بی طرفی صدا و سیما در خبررسانی 47 درصد
- جامع و کامل بودن اخبار صدا و سیما 52 درصد
- میانگین مدت زمان تماشای یک ساعت و 20 دقیقه در روز
- میزان رضایت از تفسیرهای خبری 67 درصد
آمار فوق علاوه بر آنکه نشان دهنده رضایت از دریافت اطلاع رسانی صدا و سیما است از طرف دیگر این نگرانی را ایجاد می کند که چرا صدا وسیما و رسانه های ما نتوانسته اند ظرفیت درخواست های مخاطبان را تأمین کنند؟ از طرف دیگر این سوال پیش می آید که با توجه به نقش بسیار ممتاز اطلاع رسانی و نیاز مردم به بخش های خبری چرا صدا و سیما نتوانسته است با توجه به این ظرفیت نگرش های مردم را به سمت تغییر رفتار در حمایت از استقلال اقتصادی کشور سوق دهد؟
مراکز پژوهشی رسانه ها باید ضمن تطبیق وضع موجود و پیشرفت های کشور برای مخاطبان، معادله ای را تهیه و عرضه کنند که در آن تقویت صنایع و تولید ملی حاصل آید و کشور ما از وابستگی به بیگانگان بی نیاز شود.
2- اهمیت کارکرد اطلاع‌رسانی
وظیفه و نقش اساسی وسایل ارتباط جمعی، انتشار جریان رویدادهای اجتماعی است و همین امر به انسان امکان می دهد محیط زندگی را بهتر بشناسد و با توجه به آن احتیاجات فردی یا جمعی خود را مرتفع سازد، در برابر دیگران راه و رسم شایسته پیش گیرد، اندیشه های خوب به دست آورد و قضاوت های درست نشان دهد و به طور کلی به عنوان عضوی از اعضای جامعه، با آگاهی کامل به حقوق و مسئولیت های خویش و با آزادی و آسایش به زندگی ادامه دهد.
یکی از کارکردهای رسانه، کارکرد اطلاع رسانی آن است، اما در سال تولید ملی رسانه ها و به خصوص رسانه های ملی باید در زمینه کارکرد اطلاع رسانی چه اقداماتی انجام بدهند، سوالی است که باید در یک چارچوب تئوریک و عملگرایانه به آن پاسخ گفت تا شاید گامی در این مسیر برداشته شود.
3- لوازم موفقیت در اطلاع‌رسانی
رسانه های ما باید شناختی از وضعیت مخاطب و متغیرهایی که وی با آن مواجه است داشته باشند تا بتوانند در زمینه اطلاع رسانی به موفقیت هایی دست یابند.
بر این اساس ارتباط گر باید پنج متغیر را بشناسد:
1- شناخت مشکل 2- شناخت محدودیت 3- سطح درگیری 4- اطلاع جویی 5- پردازش اطلاعات. (Grunig and Hunt: 1984)
1- 3- شناخت مشکل: یکی از مسائلی که معمولاً افراد و سازمان ها با آن مواجهه اند عدم درک درست از مشکل و یا به عبارتی شناخت مشکل است و از این لحاظ یک ارتباط گر و رسانه هم باید نسبت به پدیده و مشکلی که می خواهد آن را برطرف کند به یک درک درست دست یابد، باید دریابد که مشکلی وجود دارد که برای رفع آن می توان کاری کرد. هر چه شناخت مشکل بهتر باشد احتمال این که همگان در مورد موضوع ارتباط برقرار کنند بیشتر است.
برای مبحث افزایش تولید ملی و حمایت از کار و سرمایه ایرانی مشکلات هم در حوزه تصمیم گیری و تصمیم سازی هست، هم در میان تولیدکنندگان و هم مصرف کننده. یک رسانه با توجه به مخاطبی که دارد باید برنامه تولید کند و نباید انتظار داشته باشد برنامه ای که دارای هدف معینی نیست و بر نقطه کانونی ای تمرکز ندارد، بتواند مشکلی را برطرف کند.
2-3 - شناخت محدودیت: این متغیر نشان می دهد که افراد تا چه اندازه موانع و محدودیت هایی را که در راه برنامه ریزی آزادانه رفتارشان وجود دارد درک می کنند. هر چه شناخت محدودیت پیوند نزدیک تری با موضوع داشته باشد، احتمال کمتری هست که مخاطبان در ارتباطی که با موضوع سر و کار دارد شرکت و مشکلات مربوط به آن را برطرف کنند. یکی از مشکلاتی که برنامه های توسعه و به عبارت بهتر پیشرفت در برخی از مناطق کشور ما نتوانسته است جواب خود را بدهد این بوده است که یک برنامه توسعه ای در یک مکان و کشور دیگری با موفقیت اجرا شده، احتمال اینکه بتواند با موفقیت در مکان دیگری اجرا شود به شرایط و برنامه ها و مکان ثانوی بستگی دارد. رسانه برای ایجاد موفقیت در یک برنامه ملی باید موانع و محدودیت های عمل را از طریق اطلاع رسانی به حداقل برساند.
3- 3 - سطح درگیری: درگیری مخاطب با موضوع نشان می دهد که مخاطبان تا چه حد خود را با یک موضوع یا وضعیت مربوط و متصل می کنند. هر چه افراد بیشتر درگیر باشند، احتمال فعال شدن آنها بیشتر است.
به هر میزانی که عامل ارتباطی جسور، فعال، پرانرژی، قوی و مثبت به نظر آید به همان اندازه نزد مخاطبان خویش از اعتبار بیشتری بهره خواهد جست.
یک روزنامه و یا رادیو و تلویزیون برای بالا بردن اعتبار خود ناچار به همسویی با مخاطبان خود است و درک اینکه آنان چه می خواهند و از چه رنج می برند، خواهد توانست رسانه و مخاطب را با موضوع درگیر کند. (فرهنگی، 1386: 229)
برای ایجاد سطح درگیری مخاطب با موضوع لازم است که برنامه ای منظم و دقیق و با اهداف مشخص در زمینه اهمیت تولید ملی و نقش آن در استقلال و پیشرفت کشور یا نقش آن در بهبود زندگی فردی تهیه شود. در این برنامه باید تلاش شود که زندگی اجتماعی و فردی تک تک مخاطبان با اهمیت موضوع ارتباط برقرار کند.
4-3 - اطلاع جویی: اطلاع جویی یعنی رفتار ارتباطی فعال که آن را بررسی برنامه ریزی شده محیط برای یافتن پیام هایی با موضوع خاص می نامند. جمعی که مشکلی را تشخیص می دهد با شناخت محدودیت کمتری مواجه می شود و به شدت با موضوع پیوند می خورد، یعنی خیلی درگیر می شود. احتمالاً ارتباط فعال تری درباره آن برقرار می کند و به جست وجوی اطلاعات می پردازد تا مشکلی که با آن روبه رو است برطرف کند. (ویندال: 310)
در این زمینه باید حس اطلاع جویی مخاطبان تحریک شود تا برای دستیابی به اعماق و جوانب موضوع تلاش های خود را آغاز کنند. امروزه به واسطه ایجاد تلویزیون ها، رادیوها و روزنامه های تعاملی این امکان به وجود آمده است که مخاطب علاوه بر مقدار مطالب و محتوایی که از رسانه دریافت می کند، نیازهای دیگر خود را در این زمینه نیز جویا شود و آنها را پیگیری کند.
5-3 - پردازش اطلاعات: پردازش اطلاعات راهی برای پیوند منفعلانه با ارتباط است و به آن کشف برنامه ریزی نشده پیام هم می گویند. افرادی که اطلاعات را صرفاً پردازش می کنند فعالانه در پی آن اطلاعات نمی گردند، اما وقتی با آن مواجه شدند آن را به کار می گیرند، حتی اگر این مواجهه تصادفی باشد. مثلاً اگر یک جمع موضوع معینی را مشکل تلقی نکند در پی اطلاعاتی درباره آن نخواهد بود. یا با آن موضوع اصلاًً کاری نخواهد داشت و یا در صورت برخورد با اطلاعات مربوط تنها آن را پردازش خواهد کرد.
رسانه باید اطلاعات را به گونه ای به مخاطب ارائه دهد که بتواند به صورت آتی و آنی از آن برای رفع مشکلات پیرامون خود استفاده کند.
4- ترویج؛ فراتر از مصرف و تبلیغ
یکی از فعالیت های رسانه ای و اطلاع رسانی «ترویج» است که عبارت است از فعالیت ارتباطی و اقناعی که گروه هدف را از وجود محصول آگاه می کند. هدف از انتخاب رسانه، گزینش رسانه، گزینش استدلال ها و غیر اینها، تحقیق نتایج مطلوب است. ترویج کاری بس فراتر از مصرفی و یا تبلیغ صرف است. ترویج تلاش برای دستیابی برای افرادی معین با پیامی معین، در زمانی معین و به منظور تحصیل نتایجی معین است.در یک برنامه ترویج تغذیه از «شیر مادر» در برزیل اینگونه برنامه ریزی شد؛ در این برنامه هشت گروه یا مخاطب و کار آنان در برنامه، به شرح زیر مشخص شدند:
الف) پزشکان که در اقناع مادران به شیردهی نقش وسیله را داشتند.
ب) مراکز خدمات بهداشتی که مادران برای راهنمایی به آنها مراجعه می کردند.
ج) بیمارستان ها که روش های جدید را معرفی و در روش های قدیمی تجدیدنظر می کردند.
د) صنعت غذایی نوزاد که باید مطمئن می شد برای تولیداتش بازار مناسبی پیدا خواهد شد.
ه) صنعت (در کل) که می بایستی مطابق با قوانین موجود در مورد مادرانی که بچه ها را با شیر مادر تغذیه می کردند، عمل می کرد.
ز) اجتماع محلی که می بایستی از این کار حمایت روان شناختی کند و تسهیلات لازم را برای شیردهی مادران فراهم آورد.
ح) مقامات دولتی که می بایستی سیاست های جدیدی را در پیش می گرفتند.
ی) مادرانی که می بایستی تشویق می شدند تا کودکان خود را بیشتر شیر دهند. در این پیکار ارتباطی آنچه که یک رسانه باید انجام دهد اطلاع رسانی و آگاهی دهی در همه این مراحل و ترغیب افراد سازمان ها برای انجام دادن وظیفه فرد است. (1985،Manoff)
در دوه دهه گذشته نیز در کشور خودمان برنامه کاهش جمعیت در دستور کار قرار گرفت و در این راستا صدا و سیما، وزارتخانه بهداشت و درمان و دانشگاه های علوم پزشکی با خدمات مشاوره ای، برنامه های تبلیغاتی، پوستر، داروهای ضدبارداری به ترغیب خانواده ها برای کاهش جمعیت اقدام کردند. در این برنامه ترویج پاداشی که به مردم نشان داده شده بود این بود که اگر زندگی بهتر می خواهید فرزند کمتری داشته باشید. این فعالیت رسانه ای و تبلیغاتی سبب شد که خانواده های ایرانی از جمعیت پنج یا شش نفره به 8/1 فرزند در هر خانواده برسد که البته این می تواند جمعیت ایران را بحرانی کند.