پیشگامان مبارزه در جهان اسلام (بخش دهم)

سیدمهدى حسینى
مبارزات ضداستعماری در بین مسلمانان جهان اسلام در بین سال های 1815 تا 1914 در سراسر جهان اسلام جریان داشت که به برخی از آنها در قاره آفریقا اشاره کردیم و یکی دیگر از نقاطی که می شود از آن به عنوان پیشگامان مبارزه علیه استعمار یاد کرد در شبه قاره هند است که جریان مبارزه ضداستعماری در این منطقه بسیار گسترده و پیچیده بوده است و در کتب مختلف از آن نام برده شده و عناصر متعددی در رهبری و پیشگامی مبارزه دخیل بوده اند و از اولین کسی که نام برده اند «شاه ولی الله دهلوی» است که دارای اندیشه ها و تفکراتی بوده است.
او که در سال 1703 متولد شده در واقع بنیانگذار تفکر «فطری بودن اسلام» معرفی شده است. او ایده ها و دیدگاه هایی نسبت به انسان و تشکیلات عالی زندگی شهری و قانون و نظام اجتماعی داشته و قائل به مرحله تکامل زندگی اجتماعی بشری است که دین وارد عرصه حیات می شود و با ظلم و فساد و شرارت های اجتماعی و استثمار و افزون طلبی دست به گریبان است. دهلوی با برداشت های نوگرایانه از قرآن و سنت، کتاب های متعددی را به رشته تحریر در آورده و جنبشی را در دو قسمت متمایز آغاز می کند؛ یکی احیای تفکر خالص نخستین اسلام و زدودن پیرایه ها و بدعت ها و خرافات از چهره دین و دیگری تلاش در جهت ایجاد استقرار حاکمیت اسلام در سرزمین پهناور هند که قرن ها سابقه حکومت مسلمانان را داشته است.
دهلوی وحدت سیاسی بین فرق اسلامی که به سنت و سیره سلف ارج می نهند را دنبال کرده، اما مصون از اشتباهات بزرگ نیز نبوده و یکی از اشتباهات او در مبارزه با بدعت و خرافات، مبارزه با تشیع بوده است. همین موضع به اختلافات مذهبی مسلمانان در هند دامن زد و کشمکش های خونباری را به وجود آورد و در برابر انگلیس توفیقی نیافت؛ اما جنبش او در فرزندانش موثر بود و مولوی عبدالعزیز دهلوی فتوای جهاد علیه انگلیس داد.
فتوای جهاد مولوی عبدالعزیز علیه انگلیس
«مولوی عبدالعزیز دهلوی» از پایه گذاران جنبش ضد استعماری در هند محسوب شده که در سال 1803 فتوای تاریخی خود را در زمینه جهاد علیه انگلیس صادر کرد و انگلیسی ها را محارب و جنگ را بر همه مردان و زنان مسلمان تا راندن کامل محاربین انگلیسی از سرزمین هند واجب اعلام کرد و در این باره نوشت: «کشور اسلامی هندوستان با تسلط و سیطره انگلیسی ها به «دارالحرب» تبدیل یافته، از این رو بر همه مردان و زنان مسلمان واجب است که آنقدر با آنها بجنگند و آنچنان روابط دوستانه خود را با آنها قطع کنند که ناگزیر از هندوستان خارج شوند، زیرا انگلیسی ها دشمن محارب مسلمانانند.»
این فتوای جهاد را در سال های بعد تمام علمای اسلامی در هند تأیید کردند و مردم را به جهاد و مبارزه با انگلستان فراخواندند. انگلیسی ها نیز برای خنثی کردن تأثیر این فتوا از برخی علمای درباری وابسته به خود در هند، فتوای عدم ضرورت جهاد را گرفتند! اما با این حال آنها نتوانستند از وسعت تأثیر و نفوذ فتوای عبدالعزیز بکاهند. به طوری که همین فتوای مبارزه با استعمار انگلیس پایه و اساس مکتبی را تشکیل داد که تا زمان قیام عمومی سال 1857 و پس از آن مردم را به قطع رابطه و عدم همکاری با انگلیس فرامی خواند و ورود مسلمانان به مدارس جدید انگلیسی را تحریم کرد.
عبدالعزیز دهلوی که به سراج الهند(چراغ هند) مشهور شد و با وجود آن همه مواضع ضدانگلیسی، متأسفانه علیه تشیع نیز موضع گیری کرد تا جایی که حتی شدیدتر از پدرش و بیش از همه در جدال های شیعه و سنی در هند نقش داشت. آثار موضع گیری او به قدری زیاد بود که مورد بهره برداری سیاسی زیادی از سوی انگلیسی ها قرار گرفت.
جنبش سیداحمد بارلی
او که شاگرد دیگر دهلوی است، معروف به سیداحمد بارلی است که از پیشگامان مبارزه با استعمار در هند شناخته می شود. نهضت فکری و اصلاحی و دینی و سیاسی سیداحمد بارلی ملهم و متأثر از آرا و عقاید دینی و سیاسی شاه ولی الله بود. او در واقع، نهضت فکری و اصلاحی ولی الله را در برخورد با دو محور انحطاط داخلی و تهدید یا تسلط خارجی، به یک جنبش سیاسی- اجتماعی در این کشور تبدیل کرد.
«سیداحمد» ابتدا از هواداران خانواده ولی الله و یکی از شاگردان برجسته عبدالعزیز بود. او خیلی زود رهبری دینی و سیاسی مسلمانان پیرو ولی الله و خانواده او را به عهده گرفت و حتی شاه اسماعیل، نوه ولی الله و یکی از برجسته ترین افراد خاندان او و نیز شاه «عبدالحی» نوه دیگر ولی الله همکار و حامی او به حساب می آمدند. جنبش سیداحمد که به کمک و حمایت خاندان ولی الله شکل گرفت، به نام جنبش «طریقه محمدی» بود؛ اما به «جنبش مجاهدین» معروف شد. جنبش سیداحمد بارلی اساساً ریشه در مکتب ولی الله داشت و بیشتر علیه «سیک ها» و به ویژه انگلیسی ها جریان پیدا کرده بود. آن هم در زمانی که در شمال غربی هند، در ایالت پنجاب رژیم حکومتی سیک ها با شدت و جسارت تمام، بقایای رژیم ورشکسته مغول را از بین می برد و در بنگال نیز انگلیسی ها مستقر شده بودند. در هند غربی نیز هندوها جنبش جدیدی را به راه انداخته بودند و مبلغان مسیحی هم با حمایت انگلیس و در پیوند با تهاجم مذهبی، فرهنگی، سیاسی آن در مناطق مختلف هند فعال شده بودند. نهضت سیداحمد بارلی در این شرایط، یعنی در دوره ضعف و زوال قدرت سیاسی مسلمانان هند و غلبه سیک ها و هندوها و انگلیسی ها در دو بعد فکری و سیاسی در این کشور و همچنین در واکنش نسبت به انحطاط داخلی و تهاجم خارجی به وجود آمد.
تعلیمات سید احمد را شاه اسماعیل پیش از شروع مبارزه و جهاد او در کتابی به نام «الطریق» جمع آوری و تألیف کرد. این جنبش، نهضتی مذهبی و طرفدار احیای دین و اصلاح مفاسد اجتماعی و رفع سلطه غیر مسلمانان و تأسیس سازمان سیاسی - اجتماعی مطلوب از طریق اصل جهاد بود که از سال 1821 در دهلی واقع در هند شمالی، آغازشد. این جنبش پیروان فراوانی، عمدتاً از میان کشاورزان و کارگران مستضعف صنایع دستی بنگال و شمال هندوستان به دست آورد که با سازماندهی آنان در سال 1824 م آماده جهاد شد.
این حرکت در ابتدا مبتنی بر جهاد علیه سیک ها و سپس انگلیسی ها بود، مسلمانان در ایالت پنجاب تحت حکومت خاندان سیک وضع پریشان و زندگی دشواری داشتند. سیداحمد برای نجات آنان از سلطه حکومت سیک ها، به کمک مرید خود شاه اسماعیل و دیگر پیروان و شاگردانش، گروه کثیری از مسلمانان شمال هند را به دور خود جمع کرد و با سیک ها و انگلیسی ها وارد نبرد شد. در این مبارزه، مسلمانان به موفقیت های مهمی دست یافتند و یاری و مساعدت قبایل مسلمان محلی و مرزنشینان پیشاور و نواحی مجاور را نیز جلب کردند.
جهاد و هویت در جنبش سیداحمد
مطابق دیدگاه نظری شاه ولی الله، آنها درصدد تأسیس و تشکیل دولت و خلافت اسلامی نیز بودند و حتی مدتی به دنبال پیروزی های درخشان نظامی، عملاً موفق به تشکیل دولت هم شدند، به طوری که نویسنده کتاب «اسلام در جهان امروز» به نام «کنت وی اسمیت» در این رابطه نوشته است: «مبارزه به خوبی سازمان یافت. نبرد آغاز شد و بعضی از جنگ ها به پیروزی انجامید، حتی مدتی (1832-1830) سیداحمد در پیشاور خلیفه اعلام شد. شکست بعدی این عملیات درخشان نظامی موجب شد که پیشوایان نهضت عنوان شهید به دست آورند.»
سید احمد بهترین روش و تاکتیک را در آن دیده بود که ابتدا، مناطقی را که هنوز دست انگلیسی ها به آن نرسیده بود، بگیرد و با تشکیل دولت و حکومت اسلامی در آن منطقه، از آنجا شروع به آزادسازی تمام هند کند. از این رو، او جهاد و هجرت را در کنار هم مطرح کرد و به مردم ساکن در مناطق تحت سلطه بریتانیا (دارالحرب) دستور دارد که به دارالاسلام مهاجرت کنند. یعنی به همان منطقه شمال غرب در نزدیکی افغانستان که با توجه به زمینه های موجود، بهترین و مناسب ترین منطقه تشخیص داده شده بود.
عامل اصلی شکست نهضت سیداحمد بارلی بروز اختلاف، نفاق و خیانت در صفوف داخلی آنان تبلیغات گسترده انگلیسی ها و سیک ها علیه آنان بود. حتی برخی از مسلمانان بی اطلاع و افراد قبیله خود سیداحمد، به وی خیانت کردند و علیه او شوریدند. اختلافات مذهبی بر سر مسائل جزئی به نفاق و دو دستگی در میان افراد تشکیلات او دامن زد و نهضت او را با شکست فاحشی رو به رو کرد و منجر به قتل سیداحمد و شاه اسماعیل در سال 1831 شد.
قیام 1857 مسلمانان
پس از مرگ سیداحمد بارلی نهضت او متوقف نشد و به سایر نقاط هند نیز سرایت کرد به رغم اینکه استعمار انگلیس پیروان او را سرکوب کرد و با وجود پریشانی داخلی و انشعابی که بین آنها روی داد، آنها باز هم به مبارزه خود تا زمانی که پنجاب ضمیمه حکومت بریتانیا شد، ادامه دادند. مریدان سیداحمد در قیام 1857 نقش فعال و مهمی داشتند و حتی شایع شده بود که سیداحمد همان مهدی موعود است که به طور موقت غایب شده و مسلمانان باید در غیبت او متحد شوند و با انگلیسی های کافر بجنگند.
در سال 1857 مسلمانان هندوستان به رهبری علمای دین، قیام بزرگی راعلیه استعمار انگلیس رقم زدند. این علما که از جنبش ولی الله و به ویژه در ابعاد سیاسی و ضداستعماری از فتوای عبدالعزیز دهلوی و سنت مبارزاتی ضدانگلیسی او و نهضت سیداحمد بارلی متأثر بودند، رهبران این قیام هستند. آغاز قیام از هنگامی بود که عده ای از هنگ ها و نظامیان بومی هند با سرپیچی از اطاعت فرماندهان انگلیسی خود تعدادی از آنان را کشتند و به رهبری امرای مسلمانان و چند تن از هندوهای ضد انگلیس، از اطراف کشور به سوی دهلی به راه افتادند و طی چهار ماه جنگ و درگیری های خونین، با حساسیت و همکاری و همراهی مردم هند، دهلی را تصرف کردند و این قیام تا اواخر سال 1859 ادامه یافت، اما انگلیسی ها دوباره دهلی را اشغال کردند و با سقوط دهلی، این قیام در هم شکسته شد. این قیام که آخرین و گسترده ترین قیام مسلمانان هند علیه استعمار بود، سرکوب شد، البته پس از شکست قیام، پیروان سید احمد بارلی همچنان سرسختانه با انگلیسی ها جنگیدند و به ویژه این مبارزات در نواحی کوهستانی و دور دست ادامه یافت. در این راه، علما و رهبران مسلمانان طرفدار جنبش همواره تحت تعقیب و دستگیری بودند. اقبال لاهوری از متأثرین مکتب سیداحمد بود، که بعداً درباره او بحث خواهد شد.
سردبیری: تیتر اصلی سند با این عنوان بوده است: "پیشگامان مبارزه با استعمار در جهان اسلام" به علت هماهنگی با سایر قسمتها به صورت مشاهده شده تغییر یافت.