نقش رسانه‌ها در تولید ملی (بخش هفتم)

محمدحسین مصطفوى
5- تغییر و تقویت نگرش
همواره این نکته را به یاد داشته باشیم که اگر کوهی از محتوا به مخاطب داده شود، اما ذره ای تغییر در او ایجاد نشود و نگرش درست او تقویت یا نگرش نادرستش تضعیف نشود، آن محتوا فاقد ارزش است. در هنگام تولید پیام و محتوا باید نگاه برنامه ریز و تصمیم ساز به تغییر نگرش مخاطب در راستای اهداف متعالی و مطلوب باشد.
از این رو در ذیل به تعریف و اهمیت نگرش و شیوه های تقویت آن پرداخته می شود.
1-5- تعریف نگرش: نگرش عبارت است از یک روش نسبتاً ثابت در فکر، احساس و رفتار نسبت به افراد، گروه ها و موضوع های اجتماعی یا قدری وسیع تر هرگونه حادثه ای در محیط فرد.
2-5- مولفه های نگرش عبارتند از: افکار و عقاید، احساسات یا عواطف و تمایلات رفتاری. محققان در زمینه مولفه های نگرش نیز اتفاق نظر دارند و برای آن ابعاد شناختی، عاطفی و رفتاری در نظر می گیرند. «مولفه های عاطفی» به هیجان های منفی یا مثبت و «مولفه های رفتاری» به نحوه خاصی از کنش فرد و مولفه های شناختی به فکر و تفسیرهای خاص اشاره دارد. (سیرز و دیگران، 1991)
3-5- ویژگی های نگرش: نگرش یک سازه فرضی است که چون در درون انسان است قابل مشاهده نیست، اما با تغییر رفتار تأثیر آن قابلیت مشاهده می شود. ویژگی های نگرش به شرح ذیل است:
1-3-5- سازه ای است فرضی زیرا خود نگرش، ورای وجود مولفه هایش، وجود عینی ندارد و قابل مشاهده مستقیم و سنجش کمی نیست و برای کمی کردن آن لازم است به کمی کردن مولفه های آن بپردازیم.
2-3-5- اکتسابی است و به تدریج وجود می یابد؛ زیرا تجربه و آموزش در آن موثر است.
3-3-5- نسبتاً پایدار است؛ چون یک نظام است و از ابعاد مختلف و هماهنگ برخوردار است و تغییر آن آسان نیست.
4-3-5- فردی یا گروهی است؛ زیرا در بسیاری از مواقع نگرش ها ناشی از موقعیت های گروهی است.
4-5- دارای مولفه های شناختی، عاطفی، رفتاری است و هر یک از مولفه ها می تواند به صورت هوشیار یا ناهوشیار باشد.
5-5- از ویژگی اصلی یا فرعی برخوردارند، مانند اینکه نگرش ما نسبت به شغل، زندگی خانوادگی و مسائل اعتقادی خود (نگرش اصلی) عمیق تر از نگرش ما نسبت به پایه تحصیلی فرزند همسایه ما (نگرش فرعی) است.
6-5- مولفه های هر نگرش اعم از اصلی و فرعی با یکدیگر تعامل دارند. هیچ رفتاری نیست که هر قدر هم عقلانی باشد، واجد عوامل عاطفی به عنوان محرک نباشد و نیز بالعکس نمی توان شاهد حالت عاطفی بود، مگر اینکه ادراک یا فهم- که ساخت شناختی آن حالت را تشکیل می دهد- در آنها مداخله دارد.(منصور و همکار، 1369)
6- ارتباط نگرش، ایمان و رسانه
هر رسانه ای مخاطبی دارد و هر مخاطبی رسانه ای؛ این اصل کلی به ما می آموزد که یک رسانه پیش از توزیع هر پیامی باید بداند که پیام و اطلاعات خود را برای چه بخشی از جامعه ارسال می کند. اکنون در کشور ما هم رسانه های متفاوتی وجود دارد و بسته های محتوایی هر کدام از آنان به نسبت مخاطبان شان متفاوت است. با توجه به اینکه بیش از 70 درصد از مخاطبان رسانه ای ما چه در روزنامه ها و چه صدا و سیما در درون کشور می باشند و اکثراً از نگرش ایمانی و اعتقادی به اسلام و انقلاب برخوردارند، رسانه ها برای تقویت پیام های خود به خصوص در حوزه تولید ملی باید از نگرش های اسلامی راجع به این موضوع مهم سخن به میان آورند.
1-6- تعریف ایمان: ایمان حالتی است روانی که در هر انسانی ممکن است ایجاد شود و از حیث تحلیلی- عقلی دارای سه مولفه: «عقیده و شناخت»، «علقه قلبی و عاطفی» و «رفتار ظاهری» است (آذربایجانی و همکاران، 1387، 140)
2-6- آثار رفتاری ایمان: در اسلام صرف اقرار به زبان برای با ایمان نامیدن یک فرد کافی نیست و در آیات و روایات متعدد بر پیوند مولفه رفتاری، شناخت و عاطفه نیز تصریح شده است.
آثار رفتاری ایمان در قرآن اینگونه تصریح شده است؛ در تنهایی از تقوا و در تنگدستی از صدقه دادن غافل نیستند، حتی زمانی که برایشان بیم ضرر برود دست از راستگویی نمی کشند، زکات می پردازند، دروغ نمی گویند، در انجام دادن کار نیک شتاب می کنند و در آن سبقت می گیرند، آنچه را خدا حلال کرده برخود حرام نمی کنند، از بعضی گمان ها پرهیز دارند، چشم و دامن خود را حفظ می کنند، خیانت در امانت را روا نمی دارند، به دنبال برقراری عدل و قسط هستند، با مال و جان شان در راه خدا تلاش می کنند و ...
رسانه ها باید توجه کنند که با تقویت نگرش های ایمانی جامعه، رفتار افراد جامعه نیز تحت تأثیر قرار می گیرد، زیرا نگرش ایمانی به طور مستقیم یا غیرمستقیم بر رفتار فرد و جامعه اثر می گذارد.
گاهی نیز نگرش ایمانی ما نه به طور مستقیم، بلکه از طریق حالات روان شناختی ما بر رفتارما اثر می گذارد. بعضی از این حالات عبارتند از؛ آرامش روانی، عدم ترس و حزن، اعتماد بر خداوند، صبر در سختی ها، به گونه ای که تحمل و کارآمدی آنها چندین برابر می شود. (آذربایجانی و همکاران، 162)
رسانه ها هنگامی که از پیشبرد ذهنی و فکری مخاطبان و همچنین از پایگاه های اجتماعی آنان آگاه هستند نباید اطلاع رسانی را برخلاف این نگرش ها دنبال کنند، زیرا هرگونه اطلاع رسانی که مخاطبان را با تعارض نگرش مواجه کند باعث می شود عدم اقبال از رسانه در ذهن مخاطب شکل بگیرد و در درازمدت خود را از رسانه جدا کند و حد فاصلی را بین خود و رسانه ایجاد کند.
نبایدهای اطلاع‌رسانی
اطلاع رسانی یک فرایند است که در صورت تحقق صحیح آن می تواند باعث اعتبار رسانه و افزایش قدرت پیام آن شود. اگر رسانه ها به درستی وظایف اطلاع رسانی خود را انجام ندهند یا اینکه در میانه مسیر دچار هیجان های کاذب و موج های سنگین، اما کم محتوا شوند، باید در آینده انتظار این را داشته باشند که مردم کانال دیگری را انتخاب کنند و رسانه آنان بدون مخاطب پشت قاب شیشه ای تلویزیون یا بر روی زمین کیوسک، ساعت های متمادی را صرف رفت و آمد مردم کند.
برای انجام اطلاع رسانی مطلوب و اثرگذار، رسانه ها باید از برخی تاکتیک های رسانه ای صرف نظر کنند.
1- روش نفی و اثبات: یکی از روش های تبلیغات، روش «نفی و اثبات» است. در این روش مبلغ سعی می کند همه شیوه های مشابه و پیامدهای رقیب را نفی و شیوه و پیام مطلوب خود را اثبات کند. این روش مشهور و قدیمی در عرصه تبلیغات است. البته دستگاه تبلیغاتی هر چه سعی کند کار نفی و اثبات را با دلایل قابل قبول تر و بالحن بی طرفانه تری انجام دهد، راندمان کار بیشتر است. این روش امروز در تبلیغات بین المللی استکبار جهانی به کار گرفته می شود. نکته قابل توجه در اینجا دقت در تمایز روش «نفی و اثبات» با روش استدلال است. در روش نفی و اثبات نفی همه پیامدهای رقیب زمینه اثبات پیام مطلوب است، در حالی که در روش استدلالی از اصول منطق برای اثبات پیام مطلوب استفاده می شود. البته ممکن است با ترکیب این روش با روش استدلالی فضای خوبی برای اثرگذاری فراهم شود.
در داستان حضرت ابراهیم(ع) در قرآن کریم با چنین ترکیبی روبه رو هستیم. حضرت ابراهیم(ع) با نفی بت و ستاره و ماه و خورشید و اثبات منطق خدایی خداوندی که پدیدآورنده هستی است از ترکیب دو روش موردنظر با استفاده از منطق و استدلال نیرومند استفاده کرده است. (زورق، 1390، 126)
2- پرهیز از اطلاع رسانی تخریب گرا: در سال های گذشته نمونه ای از اطلاع رسانی تخریب گرا و غیراعتمادزا در میان رسانه ها به عنوان وسیله ای برای رقابت شکل گرفته است و باعث سوءاستفاده جریان های ضدانقلاب و بیگانه در راستای ناکارآمد نشان دادن نظام دینی شده است. در این راستا مقام معظم رهبری در تذکراتی متعدد عواقب اینگونه اطلاع رسانی را تذکر داده اند.
1-2- عمل بهترین اطلاع رسانی: یکی از مهم ترین آفت های مدیریتی در کشور، اولویت اطلاع رسانی روابط عمومی بر فعالیت اجرایی است و در حالی که هیچ اقدامی برای یک فعالیت سودمند صورت نگرفته است، جنجال های رسانه ای برای اطلاع رسانی به افکار عمومی صورت می گیرد.
مقام معظم رهبری در این زمینه می فرمایند: مراقب باشید اول کار انجام بگیرد و بعد مردم از کاری که انجام گرفت، مطلع شوند. جنجال تبلیغاتی نسبت به کاری که هنوز صورت نگرفته است، نه فقط مفید فایده نیست، بلکه ضررهایی هم ایجاد می کند. کار را بکنیم بعد اطلاع دهیم این کار شد، نه اینکه پیش از آنکه کاری صورت بگیرد ما جنجال کنیم که می خواهیم این کار را انجام بدهیم، بعد هم نتوانیم. باید افکار عمومی و اطلاع رسانی صحیح را درست انجام داد، لیکن اطلاع رسانی بهنگام، بجا و به شکل متین و صحیح. (منشور رسانه، 1389: 240)
2-2- اغتشاش افکار عمومی ممنوع: در جریان اطلاع رسانی، دشمن به نیت اطلاع رسانی ما بی توجه است و او صرفاً به دنبال صید خود است، چه بسا هدف اطلاع رسانی ما در یک امر برای اصلاح صورت بگیرد، اما دشمن از آن برای ایجاد یأس و ناامیدی مردم بهره مند شود. در این راستا، رسانه ها باید پیام را به گونه ای منتقل کنند که دشمن کمترین استفاده و بهره مندی را از آن کسب کند.
آیت الله العظمی خامنه ای با تأکید بر بصیرت در اطلاع رسانی می فرمایند: دشمن از هر دو موج مخالف با مبارزه فساد و نهضت ضد فساد استفاده می کند. از یک طرف آن را دلیل می گیرد به وجود فساد و مبالغه در فساد می کند و از یک طرف، خواهد گفت این کار نمایشی است. از همه طرف به لحاظ تبلیغاتی محاصره می کند. (همان: 241)
2-3- حساب سود و زیان در اطلاع رسانی: سرعت در اطلاع رسانی باعث شده است رسانه هایی مانند رادیو، تلویزیون، خبرگزاری ها و روزنامه ها در پوشش اخبار محاسبه سود و زیان یک اطلاع رسانی را نداشته باشند و این وضعیت همواره باعث سوء استفاده دشمنان شده است. امام خامنه ای ضمن تصریح به این مهم می فرمایند: اظهار نظرها و صداهایی که از حنجره ها بیرون می آید در خدمت چه کسانی قرار می گیرد. گاهی اوقات، انسان صدایی را در حنجره خود نگه می دارد، برای اینکه دشمن نقد حاضری از آن استفاده نکند. هر کس هر جا تریبونی دارد و خواسته ای را مطرح می کند باید صحنه و عرصه را ببیند و بداند که یک حرکت و یک اظهارنظر و یک تعبیر، گاهی ممکن است به سود دشمن تمام شود. اینجا عقل حکم می کند که انسان این حرف حساب را نزند، برای اینکه دشمن استفاده ای خواهد کرد که ضرر استفاده دشمن بیش از سودی است که ممکن است گفتن این حرف حساب داشته باشد. ( دیدار باخبرگان - 1381)
نتیجه:
اهمیت استراتژیک رسانه باعث شده است که امروز و این قرن را عصر رسانه بدانند، تأثیر رسانه ها بر نگرش و تأثیر نگرش به رفتار مناسب و پویا سبب می شود که قدرت به ساده ترین شکل در جوامع شکل بگیرد. این نوع قدرت صدها برابر از قدرت های سخت و غیرهوشمند تواناتر است و می تواند در هر شرایطی فرد و اجتماع را در برابر خطرات مصون نگه دارد.
اکنون که امسال به نام سال تولید ملی و حمایت از کار و سرمایه ایرانی نام گذاری شده است رسانه ها از فرصت مهمی به نام اعتماد مخاطبان بهره مند هستند و می توانند با تکیه به این ویژگی منحصر به فرد که در کمتر رسانه ای دیده می شود، نگرش رسانه ها را همسو با خود به سمت جهاد اقتصادی و حمایت از تولید ملی سوق دهند.
رسانه ها علاوه بر اینکه باید اطلاع رسانی را در دستور کار قرار دهند باید به دنبال آن باشند که اطلاع رسانی به ضد خود تبدیل نشود. چنانچه در اطلاع رسانی مبالغه صورت گیرد، بزرگ نمایی خارج از واقعیت صورت گیرد و اطلاع رسانی از امور کم اهمیت اولویت پیدا کند در این زمینه رسانه با مرضی انباشت اطلاعات کم فایده مواجه شده و زمینه اطلاع گریزی از مخاطب را فراهم می کند. در زمینه نبایدهای اطلاع‌رسانی مقام معظم رهبری به تکرار تذکراتی را به مسئولان و همچنین صاحبان رسانه داده اند که باید مورد توجه قرار گیرد.