از پلورالیسم تا پلورالیسم دینی

تعریف و تاریخچه پلورالیسم
واژه پلورالیسم(pluralism) برگرفته از دو کلمه (plural) به معنای جمع و (ism) به معنای گرایش است، لذا این واژه در لغت به معنای جمع گرایی و کثرت گرایی است. پلورالیسم در اصطلاح به معنای گرایش به اصول متعدد و در مقابل (monism) است. مثلاً اگر در تبیین پدیده ای از اصول متعدد استفاده کنیم پلورالیست و اگر از یک اصل استفاده کنیم مونیست خواهیم بود. لذا این واژه به حوزه دین شناسی منحصر نبوده، در حوزه های متعددی مانند سیاست، اخلاق، فرهنگ و ... نیز استفاده می شود.
بنابراین اصطلاح شناخته شده پلورالیسم مأخوذ از فرهنگ غربی است و ابتدا در سنن کلیسایی مطرح شده است. در گذشته در مورد شخصی که دارای چند منصب کلیسایی بود اصطلاح پلورالیسم را به کار می بردند، اما امروزه در عرصه فرهنگی بدین معنی است که در یک عرصه فکری و مذهبی، عقاید و روش های گوناگونی مورد قبول باشد. بر این اساس تکثرگرایی یا پلورالیسم، ابعاد و صور مختلف فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، فلسفی و دینی پیدا می کند که هر یک معنای ویژه خود را دارد. یکی از مهم ترین انواع پلورالیسم : که بیشتر هم بررسی و نقد آن مطمح نظر این ستون است- پلورالیسم و تکثرگرایی دینی است که می توان گفت از آثار و کشفیات عصر جدید است. (1)
به طور کلی، تکثرگرایی به معنی پذیرش تنوع و بها دادن به آن است. مفهومی که اغلب به طرق مختلف، در طیف وسیعی از موضوعات، استفاده می شود. در سیاست، تأکید بر تنوع در علایق و اعتقادات شهروندان، یکی از مهم ترین ویژگی های مردم سالاری است. در علم، نظریه چند روشی مبتنی بر پذیرفتن نظریه ها یا نقطه نظرات متفاوت دارد. این روش می تواند تا حد بسیار مهمی یک عامل کلیدی جهت پیشرفت علمی باشد. واژه «جمع گرایی» همچنین، در زمینه های متفاوتی، در حوزه های مذهبی و فلسفی استفاده می شود. تکثرگرایی صرف با این امید مرتبط می شود که این روندهای برخورد و گفت وگو به تشخیص و تعریف سود مشترک ختم خواهد شد که جهت تمامی اعضای جامعه بهترین است.
مفهوم‌شناسی پلورالیسم دینی
یکی از مباحث جدی نیمه دوم قرن بیستم در حوزه فلسفه دین، مسئله پلورالیسم دینی یا تنوع ادیان است که برخی از دانشمندان و متکلمان غربی با تأثیرپذیری از دیدگاه خاصی در پاسخ به بعضی مسائل عقیدتی و همچنین برای حل برخی از مشکلات اجتماعی ارائه می دهند. پلورالیسم دینی یا کثرت انگاری نسبت به دین، طرحی است که برای نخستین بار در جهان مسیحیت توسط «جان هیک» (متولد1922) به صورت مستقل مطرح شد. وی می دید که بسیاری از غیرمسیحی ها وجود دارند که تحت تأثیر ادیان دیگر، انسان هایی پاک و بی آزار بار آمده اند. بنابراین گفت: پس نگوییم که مسیح خداست و فقط به وسیله او می توان به بهشت رسید! چرا که اگر قرار باشد تنها گروه مسیحیان به بهشت بروند، پس عمل خیر بقیه چه می شود؟(2)
بنابراین امروزه از پلورالیسم دینی معنای دیگری منظور می شود که با معنای اصلی متفاوت است و آن اینکه: حقیقت مطلق و نجات و رستگاری را منحصر در یک دین و مذهب و پیروی از یک شریعت و آیین ندانیم، بلکه معتقد شویم که حقیقت مطلق، مشترک میان همه ادیان است و ادیان، مذاهب، شریعت ها و آیین های مختلف، جلوه های گوناگون حق مطلقند و در نتیجه همه ادیان و مذاهب، به نجات دست می یابند.
زمینه‌های پیدایش پلورالیسم دینی
بنابراین با بررسی و مطالعه تاریخچه مکاتب غربی به ویژه پلورالیسم می توان از نقش دو عامل اساسی در پیدایش پلورالیسم دینی در غرب سخن گفت:
1- لیبرالیسم سیاسی و دینی:
لیبرالیسم سیاسی که نوعی ایدئولوژی سیاسی است بر پایه هایی از قبیل تساهل و مدارا، حقوق و آزادی های فردی مبتنی است. طبق این دیدگاه دولت باید از دخالت در امور شخصی مردم بپرهیزد و حریم حقوق فردی و شخصی را حفظ کند. از جمله این حقوق فردی، آزادی بیان و عقیده است و از بارزترین موارد عقیده هم عقیده دینی است، یعنی هر کس در جامعه باید در بیان عقیده دینی خود آزاد باشد. معمار لیبرالیسم دینی شلایر ماخر آلمانی (1768-1834) تلقی می شود.
2- آموزه نجات:
این عامل عمده ترین مسئله کلامی موثر در پیدایش پلورالیسم دینی است. بر اساس این آموزه در کلام مسیحی، فقط کسانی رستگار می شوند و از قهر و دوزخ الهی نجات می یابند که به ربوبیت و مرگ فدیه وار حضرت عیسی(ع) ایمان آورند. کسانی که به این آموزه اعتقاد ندارند یا غسل تعمید انجام نداده اند، نمی توانند به بهشت راه یابند. در مقابل این دیدگاه تنگ نظرانه «کارل ری نر» کاتولیک (1904-1984) دیدگاه شمول گرایی را مطرح کرد که معتقد بود؛ پیروان درستکار و صالح ادیان دیگر هم رستگار می شوند، چرا که آنها نیز در واقع مسیحی هستند. با این حال شمول گرایی نیز مانند انحصارگرایی تنها راه نجات را مسیحیت می دانست.
جان هیک متکلم پروتستان به این مقدار هم راضی نشد و آن را نیز تنگ نظرانه می دانست، لذا قائل شد که هرکس با هر عقیده ای می تواند به بهشت راه یابد، به این شرط که از راه یکی از ادیان به حق توجه کند و از توجه به خود منصرف شود. این دیدگاه پلورالیسم دینی نام گرفت که برای گشودن در بهشت بر روی پیروان دیگر ادیان، مرز میان حق و باطل، ثنویت و تثلیث، توحید و شرک را برمی دارد.(3) هیک و پیروان او از دیدگاه پلورالیسم در نجات به حقانیت و صدق منتقل شده، معتقدند که آموزه های همه ادیان توحیدی و غیرتوحیدی و اعتقادات شان درست و حق و مطابق با واقع است و نمی توان ادعا کرد که دینی در میان ادیان منحرف و باطل است.(4)
در واقع پلورالیسم دینی پاسخ به پرسش در مورد تنوع ادیان وحیانی و غیروحیانی با مذاهب گوناگون آنهاست، یعنی از یک طرف تنوع و تکثر ادیان و مذاهب به عنوان یک واقعیت خارجی قابل انکار نیست و از طرف دیگر یک اندیشمند دینی باید موضع و دیدگاه خود را نسبت به این واقعیت روشن کند و بیان کند که هر شخص دینداری نسبت به ادیان دیگر باید چه نگرشی داشته باشد. پلورالیسم دینی در مقابل انحصارگرایی، شمول گرایی و ابطال گرایی، پاسخی به این پرسش ها است.
ابطال گرایی تمام ادیان را باطل می داند و همه آنها را مخلوق ذهن بشر معرفی می کند و هدایت و سعادت را امری موهوم و خیالی می داند. شمول گرایی هم به حقانیت مطلق یک دین و حقانیت نسبی سایر ادیان حکم می کند. انحصارگرایی هم به حقانیت یک دین و بطلان دیگر ادیان قائل است، اما پلورالیسم دینی همه ادیان را صراط‌هایی مستقیم به سوی یک مقصد معرفی می کند.(5)
تفسیر دومی هم در مورد پلورالیسم دینی وجود دارد که ناظر به بعد اجتماعی و حیات دینی است. بدین معنا که پیروان ادیان مختلف می توانند زندگی مسالمت آمیزی در یک جامعه با یکدیگر داشته باشند و حدود و حقوق همدیگر را مراعات کنند. این معنا از پلورالیسم قطعاً قابل پذیرش است. (6)
پی‌نوشت‌ها در دفتر نشریه موجود است.