شکاف چند لایه اخوان‌المسلمین روی صندلی قدرت

پایگاه بصیرت:چگونگی برخورد حزب تازه به قدرت رسیده جنبش اخوان‌المسلمین با امریکا و اسرائیل از دشمنان دیرینه خود اکنون باعث اختلاف درون حزب شده است. یکی از شنبه شب‌های همین هفته‌های اخیر بود که بیش از ۱۰۰ نماینده تجاری امریکایی در سفارت انگلیس با همتایان مصری خود نشسته و مذاکره می‌کردند که بسیاری از آنها از اعضای جنبش اخوان‌المسلمین نیز بودند.
حسن ملک از رهبران دیرینه جنبش روی مبلی نشسته بود و در حال گفت‌وگوی گرمی با یک مقام اقتصادی سفارت امریکا بود که در میان جمعیت نمایندگان شرکت‌های بزرگی چون بوئینگ و سیسکو دیده می‌شدند. ملک که ثروت خود را از راه فروش لوازم خانه و نرم‌افزار به دست آورده، خیلی بی‌پرده سخن می‌گفت: «ما سرمایه‌گذار می‌خواهیم.» پس از بی‌ثباتی که به دنبال اخراج یار دیرینه امریکا حسنی مبارک در کشور مصر به وجود آمد، گروه تازه به قدرت رسیده اخوان‌المسلمین که روزگاری قانون‌شکن محسوب می‌شدند، صفحه جدیدی از تاریخ مصر را ورق می‌زنند. در روزهایی که دو سفارت مشغول گفت‌وگو بودند منظره روابط بین ایالات متحده و حاکمان مصر توسط تظاهرکنندگانی که از دیوار سفارت امریکا بالا رفتند، تیره و تار شد. اگرچه مصر و امریکا هم‌قسم شدند تا با استفاده از کمک‌های مالی امریکا قدمی رو به جلو بردارند اما کنگره دو قطبی شده امریکا ممکن است تعهد و قول دولت اوباما به مصر در بخشش یک میلیون دلار از بدهی‌هایش به امریکا را به چالش بکشاند. دیا رشوان از تحلیلگران مرکز مطالعات سیاسی و استراتژیک الاهرام می‌گوید: «برای اخوان‌المسلمینی که همیشه به سیاست‌های امریکا انتقاد یا حمله می‌کرد خیلی سخت است که به این سرعت تبدیل به یک دوست صمیمی برای این کشور شود.»
مواضع متناقض
ارائه پاسخ‌های ضد و نقیض از سوی سران مختلف این گروه نشان‌دهنده اختلافاتی اساسی است که در بین اعضای اصلی بر سر داشتن روابطی هرچند اندک با امریکا به خاطر زنده ماندن در این آشفته بازار اقتصادی و همچنین پایبند بودن به ریشه‌های اسلامی گروه بروز کرده است. اخوان‌المسلمین اول از همه با انتشار بیانیه‌ای از تظاهرات پرسر و صدا در بین جوامع اسلامی حمایت کرد سپس با عجله با انتشار بیانیه‌ای دیگر از سوی خیرات شاطر رهبر و کاندیدای ریاست جمهوری سابق اخوان‌المسلمین از امریکا به خاطر مسئله سفارت عذرخواهی کرد. سر آخر هم دو روز پس از پایان اعتراضات مردمی رئیس‌جمهور تازه انتخاب شده مصر یعنی محمد مرسی اطلاعیه آشتی‌جویانه مشابهی برای امریکا منتشر کرد. یکی از اعضای اخوان‌المسلمین که خواسته نامش فاش نشود، گفته است: «مرسی خیلی دیر کرد، دیگر مجال انتظار نبود.» آنگونه که از صحبت‌های این فرد مشخص است شاطر که از شرکای تجاری ملک عبدالله در گذشته بود برای متقاعد کردن مرسی این تصمیمات را گرفته بود. او در این باره گفته است: «مرسی واقعاً (از سوی اخوان‌المسلمین) برای معذرت‌خواهی از امریکا تحت فشار بود. پرواضح بود که مرسی در انجام این عمل تعلل می‌کرد.»
نسل قدیم و جدید
اخوان‌المسلمین در سال ۱۹۲۸ میلادی (۱۳۰۷ شمسی، ۱۳۴۷ قمری) در شهر اسماعیلیه مصر توسط یک معلم مدرسه به نام حسن البنا بنیان نهاده شده است که سالیان درازی بود توسط دولت نظامی و سکولار مصر تحت تعقیب بود. هنگامی که اعتراضات مردمی و انقلاب مردم مصر برای برکناری حسنی مبارک آغاز شد، اخوان‌المسلمین اعلام کرد که برای به دست آوردن پست ریاست جمهوری هیچ تلاشی نخواهد کرد اما پس از مدتی حرف خود را پس گرفتند. شاطر اولین گزینه این گروه برای کاندیداتوری این پست بود اما توسط رأی دادگاهی مجبور شد که پا پس بکشد و درنهایت محمد مرسی برای انتصاب این پست از سوی گروه انتخاب شد. با به دست گرفتن قدرت اخوان‌المسلمین مواضع قدیمی این کشور مانند پیمان صلح مصر با اسرائیل را لغو کرده و به توافقاتی با ارتش همیشه مخالف مصر نیز دست یافت اما پاسخ در هم و بر هم اخوان به حادثه سفارت نشان‌دهنده کش و قوس‌های موجود در این جنبش مذهبی در چگونگی برقراری ارتباط با امریکاست.
چالش‌های پیشرو هنگامی که این جنبش به صورت علنی بتواند کنترل کشور را به دست بگیرد نمود بیشتری پیدا خواهد کرد. دیا رشوان معتقد است بعد از انتخابات ریاست جمهوری امریکا اتخاذ این تصمیمات برای اخوان از گذشته هم مشکل‌تر خواهد گشت زیرا احزاب اصلاح‌طلب و محافظه‌کار گروه نمی‌توانند به راحتی روی اختلافات‌شان سرپوش بگذارند مخصوصاً در رابطه با چگونگی برخورد با اهداف اسرائیل و امریکا در زنده کردن روند خاموش مذاکرات صلح بین اسرائیل و فلسطینیان. روش مرسی در نوع معذرت‌خواهی از امریکا به خاطر حوادث سفارت از یک سو و اقدامات سازشی این فرد با امریکا از سوی دیگر موجب سردرگمی دیگر اعضای گروه شده است. اقداماتی مثل مذاکرات بر سر بسته‌های وام با سیستم بهره‌ای غرب که با قوانین اسلامی در منافات هستند از جمله اقداماتی است که انجام آن از سوی مرسی باعث بروز خشم نهفته‌ای در دیگر اعضای گروه شده است.
به گفته رشوان این مسائل باعث بروز شکاف میان اخوان و همچنین اسلامگرایان در کل خواهد شد. علاوه بر این بر سر مسئله فلسطین که از مهم‌ترین موضوعات مورد بحث اسلامگرایان به شمار می‌رود اختلافاتی اساسی بین اعضای گروه به وجود خواهد آمد. اعضای جوان اخوان نیز پس از پیروزی انقلاب از این حزب بیرون آمده و معترضند که اهداف این حزب به اندازه کافی خواهان پیشرفت مصر نیست. طبق پیش‌بینی‌های رشوان حزب محافظه‌کار نیز مانند جوانان خود را از اخوان جدا کرده و احتمالاً جدایی‌هایی با رنگ و بویی سیاسی و به شدت رادیکال در این گروه بروز کند. محمد مرسی یکی از اعضای اخوان‌المسلمین که بیش از ۳۰ سال است در شورای اجرایی این سازمان خدمت کرده است رسماً زمانی که رئیس‌جمهور شد این حزب را ترک کرد. دفتر او در اخوان‌المسلمین اکنون توسط مقامات گروه اداره شده که برخی از آنها از افراد نزدیک شاطر به شمار می‌روند. آن عضو اخوان که خواسته بود نامش فاش نشود و از اعضای مورد اعتماد رهبران رده بالای گروه محسوب می‌شود، اختلافات داخلی فعلی جنبش را چنین شرح می‌دهد که این اختلافات باعث شکاف گسترده در همکاری نسل دهه ۲۰، ۳۰ و ۴۰ با نسل دوم و سوم این گروه خواهد شد. تاکنون اکثر برنامه‌های عملی که توسط جوانان مورد حمایت واقع می‌شد توسط چهره‌های مهم و شاخص و رده بالای گروه مثل مرسی و شاطر اجرا شده، برنامه‌هایی مثل پیگیری کمک‌های اقتصادی و برتری بر غرب. این عضو ناشناس می‌گوید: «نسل جوان اصرار داد با انجام اصلاحات قدم‌هایی رو به جلو برداشته شود.» او اذعان کرد که این تصمیمات نیز به دور از اتفاق آرا کل گروه است و بسیاری از اعضای قدیمی مخالف اصلاحات هستند اما در حال حاضر مرسی و شاطر روندی را پیش گرفته‌اند که به مذاق قدیمی‌ها خوش نخواهد آمد. این فرد همچنین هشدار داد در صورتی که اخوان در برخورد با زیرساخت‌های فاسد و فقر گسترده در مصر مصالحه و انعطاف‌پذیری نداشته باشد، شانس خود برای حکومت کردن و ایجاد یک دولت مدرن اسلامی را از دست خواهد داد. نباید برای این پروژه شکستی پیش‌بینی شود. در عین حال تظاهرات ضدامریکایی به اخوان نشان داد که اوضاع برایشان تا چه حد پیچیده و مشکل شده است.
این عضو می‌گوید که مرسی و مشاوران دفترش از ورق‌هایشان در بازی برای به دست آوردن محبوبیت افراد بیرون سفارت به خوبی استفاده نکردند مخصوصاً در رقابت با جنبش فوق‌العاده بنیادگرای سلفی. صحنه‌های پیش‌روی دولت مرسی نشانگر جاده دشواری است که پیش‌روی هم‌قطارانی همفکر در مواجهه با بحران‌های غیرمنتظره و منافع متضاد قرار دارد. رشوان می‌گوید: «در برهه کنونی تفاوت‌هایی بین مرسی و شاطر وجود دارد اما شناخت آنها کار بسیار مشکلی است. این مشکلی است که شفاف‌سازی پیش‌روی مصر گذاشته است.» اخوان‌المسلمین علناً اذعان کرده است که هیچ شکاف داخلی در گروه بروز نکرده و اعضا نیز معتقدند که هیچ تنشی وجود ندارد اما احمد سمیر، از اعضای سابق گروه که در ماه نوامبر از گروه خارج شده است، معتقد است گروه اختلافاتش را در رابطه با سیاست‌های اتخاذی پس از حسنی مبارک را مخفی کرده است از جمله موضوع دریافت کمک از غرب. سمیر می‌گوید: «شما قادرید نظرات خود را در اخوان مطرح کنید اما اگر بخواهید علناً نظرات مخالف خود را بیرون از گروه اعلام کنید آن وقت از شما دوری شده و یک بیگانه محسوب خواهید شد.»جوان