احزاب سیاسی ایران (بخش صد و هفتاد و سوم)

پایگاه اجتماعی در کل کشور
مهم ترین عرصه انتخابات و مشارکت سیاسی مردم در کل کشور که از طریق آن می توان میزان پایگاه اجتماعی تقریبی جامعه روحانیت را تعیین کرد، صحنه انتخابات ریاست جمهوری است. از ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی تا پایان سال1380، در ایران اسلامی هشت دوره انتخابات ریاست جمهوری برگزار شده است. جامعه روحانیت مبارز در هفت دوره، نامزد اختصاصی معرفی کرد و در دوره هشتم به رغم تشویق مردم به شرکت در انتخابات، از معرفی نامزد اختصاصی امتناع ورزید.
در دوره اول ریاست جمهوری جامعه روحانیت از نامزدی ابوالحسن بنی صدر حمایت کرد، ولی بعداً با آشکارشدن انحرافات او اکثریت اعضا و شخصیت های تراز اول آن از مواضع اولیه خود بازگشته، علیه او موضع گیری کردند.
در دوره دوم انتخابات ریاست جمهوری اسلامی ایران که در دوم مرداد ماه سال1360 برگزار شد، جامعه روحانیت مبارز، شهید رجایی را نامزد اختصاصی خود معرفی کرد. در این دوره، نامزد جامعه روحانیت مبارز با کسب 71/85 درصد آرای مأخوذه، پیروز میدان رقابت انتخاباتی شد.
بر این اساس می توان برآورد کرد که پایگاه اجتماعی تقریبی جامعه روحانیت مبارز در آن مقطع در کل کشور 85 درصد بوده است. البته باید توجه داشت که به دلیل آنکه شخصیت های تراز اول جامعه روحانیت نظیر آیت الله خامنه ای و آقای رفسنجانی در آن زمان جزء کادر مرکزی حزب جمهوری اسلامی بودند و حزب نیز فراگیرترین تشکل سیاسی در آن مقطع بود، فعالیت های سیاسی جامعه روحانیت مبارز تحت الشعاع فعالیت های سیاسی حزب جمهوری اسلامی بود. اما از آن رو که گردانندگان اصلی حزب جمهوری اسلامی از اعضای شورای مرکزی جامعه روحانیت مبارز بودند، می توان پایگاه اجتماعی جامعه روحانیت و حزب جمهوری اسلامی را یکسان تلقی کرد.
در دوره های سوم و چهارم انتخابات ریاست جمهوری که به ترتیب در تاریخ های 10 مهرماه سال 1360و 25 مرداد ماه سال 1364 برگزار شد، حضرت آیت الله العظمی خامنه ای شخصیت تراز اول، عضو موسس و عضو شورای مرکزی جامعه روحانیت مبارز در آن زمان، نامزد اختصاصی جامعه روحانیت مبارز بودند که در آن دوره ها به ترتیب با کسب 72/99 درصد و 85 درصد آرای مأخوذه بر رقبای خود پیشی گرفتند.
بر این اساس می توان برآورد کرد که پایگاه اجتماعی تقریبی جامعه روحانیت مبارز در آن مقاطع زمانی در کل کشور به ترتیب 72/99 درصد و 85 درصد بوده است. البته در این زمان نیز فعالیت های سیاسی جامعه روحانیت مبارز تحت الشعاع فعالیت های سیاسی حزب جمهوری اسلامی بود.
در دوره های پنجم و ششم انتخابات ریاست جمهوری که به ترتیب در تاریخ های ششم مرداد ماه سال 1368 و 21 خرداد ماه سال 1372 برگزار شد، عضو موسس و شخصیت برجسته روحانیت مبارز، آقای هاشمی رفسنجانی نامزد اختصاصی جامعه روحانیت مبارز بود که در این دوره ها به ترتیب با کسب 51/94 درصد و 1/63 درصد آرای مأخوذه، از سوی مردم ایران به عنوان رئیس جمهور برگزیده شد. بر این اساس می توان برآورد کرد که پایگاه اجتماعی جامعه روحانیت مبارز در کل کشور در آن مقطع به ترتیب به طور تقریبی حدود 51/94 درصد و 1/63 درصد بوده است.
در تاریخ دوم خرداد ماه سال 1376 در دوره هفتم انتخابات ریاست جمهوری نیز جامعه روحانیت مبارز یکی دیگر از اعضای شورای مرکزی خود، یعنی آقای ناطق نوری را به عنوان نامزد اختصاصی معرفی ترد. در این دوره از انتخابات برخلاف دوره های پیش (از پیروزی انقلاب تا آن زمان) نامزد جامعه روحانیت مبارز، به رغم تبلیغات گسترده ای که برای آن صورت پذیرفت، 91/24 درصد از آرای مأخوذه در کل کشور را کسب کرد. بر این اساس میزان پایگاه اجتماعی تقریبی جامعه روحانیت مبارز در آن زمان حدود 91/24 درصد در کل کشور بوده است.
پس از دوم خرداد ماه سال 1376، دو دوره انتخابات کشوری برگزار شد. اولین آن، انتخابات دوره هشتم ریاست جمهوری در خردادماه سال1380 بود که جامعه روحانیت از معرفی نامزد اختصاصی امتناع ورزید. بر این اساس نمی توان میزان پایگاه اجتماعی این تشکل روحانی در کل کشور را در خرداد ماه سال1380 از طریق شاخص انتخابات مشخص کرد، اما از آن جایی که در این دوره از انتخابات مجمع روحانیون فقط یک نامزد داشت و به رغم عدم اعلام نامزدی خاص از سوی جامعه روحانیت و با وجود آنکه قریب به اتفاق دیگر نامزدها از همفکران و همسویان جامعه روحانیت مبارز بودند و تمامی آنها تنها 12/22 درصد آرای مأخوذه را در مقابل 88/77 درصد نامزد منتخب کسب کردند، با این قرینه می توان برآورد کرد که میزان پایگاه اجتماعی تقریبی جامعه روحانیت مبارز در آن زمان در کل کشور حدود 12/22 درصد بوده است.
دومین انتخابات سراسری که پس از دوم خرداد ماه سال 1376 انجام شد، انتخابات دوره نهم ریاست جمهوری اسلامی بود که در دو مرحله پایان خرداد ماه و اوایل تیرماه سال1384 برگزار شد. در دوره نهم انتخابات ریاست جمهوری به رغم آنکه آقای هاشمی رفسنجانی، عضو جامعه روحانیت مبارز و از بنیانگذاران آن جامعه، نامزد انتخابات بود، بر سر نامزدی ایشان در مرحله اول انتخابات میان اعضای شورای مرکزی جامعه اختلاف بروز کرد و به صورت مشروط، نامزدی او از سوی روحانیت مبارز اعلام شد و در مرحله دوم نیز با توجه به عدم تحقق شروط معرفی نشد.
در مرحله اول، آقای هاشمی 22 درصد آرا را از میان شش نامزد دیگر به خود اختصاص داد و در مرحله دوم نیز رقیب وی آقای احمدی نژاد با کسب 62 درصد از آقای هاشمی پیشی گرفت. از آنجا که عوامل دیگری همانند حمایت اصلاح طلبان از هاشمی رفسنجانی در آرای وی موثر بوده است و نامزد جبهه اصولگرایان پیروز میدان رقابت شد، اگر بپذیریم پایگاه اجتماعی جامعه روحانیت تابعی از پایگاه اصولگرایان در جامعه است و نتیجه مرحله دوم انتخابات دوره نهم ریاست جمهوری را مبنای تشخیص پایگاه اجتماعی جامعه روحانیت مبارز که جزو اصولگرایان بود معیار قرار دهیم، میزان تقریبی مقبولیت اجتماعی جامعه روحانیت مبارز در آن زمان حدود 62 درصد بوده است.
بر این اساس می توان نتیجه گرفت که پایگاه اجتماعی جامعه روحانیت مبارز که پس از دوم خرداد ماه سال 1376 در سطح کل کشور سیر نزولی داشت، با رویکرد مردم به اصولگرایان دوباره رو به صعود گذاشت.
یادآور می شویم که متغیرهای مختلفی در افزایش و کاهش پایگاه اجتماعی تشکل های سیاسی از جمله جامعه روحانیت مبارز تأثیرگذار است. میزان پایبندی به ارزش های اسلامی، حمایت رهبری از آن گروه، اطاعت از ولی فقیه با توجه به نفوذ بالای معنوی او در مردم، ترکیب جنسیتی اعضای گروه، ترکیب قومی و زبانی اعضا، ترکیب مذهبی اعضا، ترکیب تحصیلاتی، شغلی و میزان نزدیکی و دوری اعضا به قدرت و ترکیب سنی اعضای گروه از جمله آن است.
تمامی اعضای شورای مرکزی جامعه روحانیت مرد هستند و از ابتدای تأسیس این تشکل روحانی تاکنون، هیچ یک از زنان در آن عضویت نداشته است. در حالی که با عنایت به این که نیمی از جمعیت ایران را زنان تشکیل می دهند، تأثیر آن در پایگاه اجتماعی را نباید از نظر دور داشت.
اعضای جامعه روحانیت از ابتدای تأسیس تاکنون تابع و مروج دین مبین اسلام و مذهب شیعه اثنی عشری هستند. با عنایت به این نکته به طور قطع پایگاه اجتماعی این تشکل روحانی در نزد مسلمانان شیعه ایرانی بیشتر از مسلمانان سنی مذهب است که عمدتاً در مناطق مرزی زندگی می کنند. اعضای جامعه روحانیت مبارز از قشر تحصیل کرده حوزوی و روحانی هستند. بر این مبنا، پایگاه آنان در بین طلاب علوم دینی و متدینان جامعه از دیگر اقشار قوی تر است.
وزن کیفی پایگاه اجتماعی
با وجود واقعیت هایی که پیرامون پایگاه اجتماعی جامعه روحانیت بیان شد، دقت در یک نکته ضروری به نظر می رسد و آن نکته مهم «وزن کیفی پایگاه اجتماعی» است. در حال حاضر پایگاه اجتماعی جامعه روحانیت نسبت به پایگاه کیفی مجمع روحانیون و اصلاح طلبان (جبهه دوم خرداد) به مراتب قوی تر است، زیرا طرفداران جامعه روحانیت در زمره خانواده های اصیل، متدین و اهل ایثار هستند که در هنگام خطر حتی از اهدای جان خود در راه هدف دریغ نمی ورزند. چنین وضعیتی در جناح دوم خرداد مشاهده نمی شود. (1)
پی‌نوشت در دفتر نشریه موجود است.