رویارویی چین با آمریکا و ژاپن در دریای شرقی

رضا اشرفى
تنش بین چین و ژاپن بر سر مالکیت بر جزایر اختلافی واقع در دریای چین شرقی از چند ماه پیش شروع شد و شدت پیدا کرد. اکنون نیز این اختلاف با برگزاری مانورهای نظامی از سوی هر دو طرف از حد بحث و جدل های سیاسی بالاتر رفته و کم کم در حال تبدیل شدن به رویارویی نظامی است. این جزایر آخرین میراث از زمان اشغالگری ژاپن در کشورهای منطقه آسیا پاسیفیک است که با وجود شکست این کشور در جنگ دوم جهانی به اشغال این جزایر ادامه داد و همین نیز اختلاف نظر توکیو با چین را سبب شده است.
اگر چه این اختلاف نظر هر از چند گاهی شدت می گرفت، اما در آخرین مورد با اعزام گروهی ژاپنی به این جزایر در ماه آگوست (حدود دو ماه پیش) و برافراشتن پرچم کشورشان نخستین گام برای دور جدید از تنش ها برداشته شد، اما گام بعدی را دولت ژاپن در ماه سپتامبر (بیش از یک ماه پیش) و با خرید سه جزیره از مالک خصوصی آنها که ژاپنی هستند، برداشت. صاحب خصوصی این جزایر خالی از سکنه از دهه 1970 مالک آنها بوده و اقدام توکیو در خریدشان حساسیت پکن را برانگیخته و از سوی آنها به عنوان یک «تجاوز آشکار» به تمامیت ارضی چین قلمداد شده است. مقامات توکیو در برابر این واکنش چینی ها سعی داشته اند تا خرید این جزایر را اقدامی عادی جلوه دهند. حتی مقامات ژاپن اعلام کردند که علاقه ندارند روابط دو کشور از این موضوع متأثر شود.
با این وجود زمان زیادی نگذشت که اختلافات سیاسی بین دو طرف به سمت جبهه گیری نظامی سوق پیدا کرد، هر چند که هر دو سعی داشتند در این مسیر محتاط رفتار کنند. چین برای جلوگیری از دولتی سازی جزایر از سوی ژاپنی ها، نخست کشتی های گشت زنی اش را روانه آب های دیایو (جزایر اختلافی) کرد و سپس در اواخر سپتامبر با برگزاری یک مانور در جزیره ای شبیه به جزایر مورد مناقشه نیروهایش را برای مقابله نظامی احتمالی آماده کرد.
ژاپنی ها هم در مقابل از رقیب کوتاه نیامدند ولی برای این که قادر باشند با توان نظامی چینی ها رویارو شوند چاره ای ندیدند جز اینکه به متحد اصلی خود یعنی آمریکا اتکا کنند. هر چند که در این اختلاف مرزی واشنگتن سعی کرده خود را بی طرف نشان دهد و پکن و توکیو را به صورت رسمی به حل و فصل مسالمت آمیز اختلافات دعوت کند، اما در عمل این ظاهرسازی را رعایت نکرده و نقش فعالی را به نفع ژاپن بازی کرده است. برای نمونه می توان به توافق نهایی واشنگتن - توکیو در خصوص استقرار سیستم دفاع موشکی آمریکا در جنوب ژاپن اشاره ترد. این سامانه قادر است عمده تحرکات حوزه جزایر مورد مناقشه را تحت نظارت و کنترل داشته باشد.
جدای از این می توان به مواضع «کوئیچیرو گمبا» وزیر امور خارجه ژاپن، اشاره کرد که هنگام سفر «لئون پانه تا» وزیر دفاع آمریکا، به ژاپن تأکید کرده بود که توافق های نظامی میان دو کشور در مورد تأمین امنیت جزایر مورد اختلاف با چین نیز عملی است. این مسائل نشانگر آن است که نباید آمریکا را تنها یک ناظر بی طرف در معادله موجود بین توکیو - پکن دانست که فقط دو طرف را به خویشتن داری و حل و فصل مسالمت آمیز دعوت می کند، بلکه کاخ سفید به عنوان متحد اصلی نظامی ژاپن از بازیگر های اصلی در مقابله با چین است و حتی با حمایت های نظامی اش، در این باره به ژاپن اطمینان خاطر می دهد. نمونه آشکار این رفتار در مانورهای مشترک ژاپن با آمریکا است که قرار بود یکی از آنها چند هفته بعد و با عنوان «بازپس گیری جزایر» انجام شود، اما اعلام شد که لغو شده است.
قرار بود این مانور با حضور بیش از 10 هزار نیروی نظامی آمریکایی- ژاپنی در منطقه «اوکیناوا» برگزار شود. از نامی که برایش انتخاب شده، پیدا است که هدف مانور جهت آمادگی نیروها برای زمانی بود که چین جزایر مورد مناقشه را به طور مستقیم به تصرف خود درآورد. حتی چین نیز در مانور گذشته هدف خود را تصرف جزایر و چگونگی پیاده کردن نیروهای نظامی و حفظ مواضع تصرف شده اعلام کرده بود. البته چین هم برای مقابله با این مانور فقط به واکنش سیاسی بسنده نکرد، بلکه مانوری را در مقابل آن ترتیب داد.
بحث قابل توجه در این مانور میزان و کیفیت نیروهای شرکت کننده است. ارتش آزادیبخش چین (PLA)، با انتشار بیانیه ای اعلام کرد که 11 ناو، 8 جنگنده و افزون بر هزار نیروی نظامی در مانور مورد نظر شرکت خواهند داشت و این مانور بزرگ ترین مانور در دریای شرقی طی سال های گذشته است. علاوه بر آن، ارتش چین تصمیم دارد در این مانور حتی از بمب افکن ها بهره بگیرد که از روی ناوهواپیمابر جدید پرواز کنند. بنابراین چین قصد دارد برای اولین بار ناوهواپیمابر خود را در یک عملیات (مانور) نظامی وارد کند.
اگر چه مانور آمریکا و ژاپن فعلاً لغو شده، اما به هر جهت این مانور در پاسخ به تحرکات «بازپس گیری جزایر» قابل ارزیابی است و مشخص است که چین درصدد است به این دو متحد نشان دهد که در دفاع از تمامیت ارضی خود بسیار جدی است و در این راه حتی حاضر به رویارویی تمام عیار نظامی با طرف یا طرف های مقابل است. در هر صورت این مانورها و بالا بردن کیفیت نظامی آنها حکایت از آن دارد که هر دو طرف گزینه نظامی را فراموش نکرده و هر از گاهی توان خود را به رخ یکدیگر می کشند.