اندیشه سیاسى مسلمانان (صد و هشتاد)

1- علم به حقیقت؛ علم به حقیقت، یعنی تولید دستگاه شناخت و دانایی از حق که در آن، تصدیق به نظام باور، تولید هنجار و آداب و ارزش که از آن ایمان متولد شود، وجود دارد. با توجه به اینکه مخاطب دین عموم است، شکل گیری سعادت دنیا و آخرت و کمال شان(1) در آن نهفته و محصول چنین باوری است. تشریح عوالم و احوالی که از دسترس عقل بشری بیرون است، همانند آنچه پس از مرگ رخ می دهد و دیگر امور مرتبط با طاعت و عبادت باری تعالی از حوزه اختصاصی دین است که از راه ملاحظه موارد اشتراک بین ادیان یا تعمیق تجربه دینی از تمرکز تفحص در چارچوب دینی خاص به دست می آید.(2) در مجموع علم به حقیقت، یعنی علم به خداشناسی و معادشناسی و اسباب وصول به سعادت اخروی است.
2- عمل به حقیقت؛ عمل به حقیقت، یعنی عمل به افعالی که سعادت آفرین و پرهیز از اعمالی که شقاوت آور هستند.(3) براساس آن، علم به عمل، ناظر به دو گونه فعل و افعال می شود: افعالی که به میانجی جوارح انسان انجام می گیرد و قاعدتاً فقه متکفل تنظیم و بسط آنهاست. این گونه افعال برگرفته شده از اوامر و نواهی شارع و متناظر با مقاصد دین است. گونه دیگر، افعالی است که انسان به جوانح انجام می دهد که در آن، آدمیان فعلی را به داعیه قوای نفسانی خویش انجام می دهند. علمی که به این موضوع می پردازد، علم اخلاق است.(4) عمل اخلاقی، عملی معطوف به حوزه بایدها و نبایدهاست و به نوعی متناظر با حوزه ارزش ها و ارزش گذاری ها است.
گستره و قلمرو دین
گستره دین به عرصه های حیات دینی انسان مربوط است، یعنی زیست دین محور و قلمرو آن، شامل کلیه اموری است که انسان مومن برای بودن یا برای بهتر زیستن محتاج آنهاست که عبارتند از؛ معرفت محوری، کمال گرایی و قرآن محوری.
معرفت محوری؛ اساسی ترین محور در دین شناسی ابن رشد، تأکید بر چگونگی حصول شناخت و معرفت مستمر و واقعی از حقایق هستی است. این معرفت از شناخت ذات باری تعالی (به وسیله عقل) تا اوصاف و افعال الهی و معاد به عنوان حوزه اختصاصی نقل را در بر می گیرد که در مجموع، نظام اعتقادات مومنان را تولید و بازتولید می کند و آن را به کمال می رساند یا در رسیدن به کمال موثر است.
کمال گرایی؛ در کمال گرایی دینی، تأکید اساسی بر گسترش علم و عمل به اوامر شارع است که بر پایه اراده، توانایی و دانایی فرد بنا شده است(5) و متبلور در «نظام الشریعه» است. چه افعال فقهی و چه اخلاقی که مواردی از آن را مرور می کنیم: مانند آنچه ناظر به رفتارهای افراد در ضروریات زیستی همچون خوردن، نوشیدن و ازدواج است و در قالب مفهوم «عفت» به معنای اعتدال بروز می یابد.
قرآن محوری؛ ابن رشد قرآن را بهترین وسیله تعلیم دین برای عموم می داند. او تکیه بر قرآن، فهم و تبعیت از آن را همانند آنچه در صدر اسلام رخ داده بود، سبب حصول ملکه تقوا و فضیلت و موجب عزت و اعتلای جامعه اسلامی می شمارد، فهم مفاهیم قرآنی را به همان شکل که نازل شده بود، می طلبد و به کار می بندد، نه به شکل تأویل یافته کنونی که نسل های بعد به دلیل کم تقوایی انجام داده اند و همین موجب شده محبت از جمع آنان رخت بربندد، تفرقه و تشتت جای آن را بگیرد.(6)
چنانچه احیاگری بخواهد حیات اسلامی را تجدید کند، راهی غیر از رجوع و اعتماد به قرآن ندارد. بر این اساس، وی ملاک داوری درباره عقاید و رفتار را قرآن می داند و هر فرد در هر سطح از فهم قرآن باشد، داخل در سلک مسلمین خواهد بود. منوط به اینکه رفتار و کردارش براساس قرآن تنظیم شده باشد. ابن رشد با استناد به روایتی از حضرت علی(ع) درباره در نظر داشتن سطح فهم مخاطبان هنگام ابلاغ آموزه های دین، هشدار می دهد که چنانچه این مسئله مراعات نشود، سبب انکار خدا و نبوت و شیوع کفر می شود.
پی‌نوشت‌ها در دفتر نشریه موجود است.