نقد و بررسی مبانی پلورالیسم دینی (بحش نهم)

شهاب زمانى
در کتاب صراط های مستقیم، در راستای اثبات پلورالیسم دینی بر مدعای ناخالصی و جداناپذیری حق و باطل، به آیه 17 سوره مبارکه رعد، استدلال شده است.(1) آیه یاد شده، بیانگر دو مطلب است: یکی اینکه آبی که از آسمان نازل می شود، در هر وادی و جویباری به قدر گنجایش آن جاری می شود.
دوم اینکه بر روی آبی که سیل آسا در آن وادی و جویبار جاری می شود، کفی پدید می آید، آنگاه آن کف ناپدید می شود و آب در زمین باقی می ماند.
در آیه تصریح شده که ذکر این مطلب، به عنوان مثالی است که وضع حق و باطل را برای مردم بیان می کند و آن دو چیز است:
1- حق، دارای مراتب است؛ حق، دارای درجات و مراتب است، «فسالت ادویه بقدرها» آبی که از آسمان نازل می شود و در جویبارهای مختلف قرار می گیرد، در حقیقت «آب بودن» تفاوتی ندارد.
هر جویباری، به مقدار ظرفیت خود از آن بهره می برد. چنین است معارف الهی و اذهان و اندیشه های بشری که هر یک، سهم ویژه ای از آن به دست می آورد، گرچه همه از حق، نصیب برده اند؛ ولی نصیب ها متفاوت است.(2)
2- کف باطل بر آب حق؛ گاهی در کنار حق، باطل هم پدید می آید. بسان کفی که بر آب می نشیند و چهره حق را می پوشاند و چه بسا طالب آب به گمان آنکه آنچه می بیند، فقط کف است نه آب، از آن روی بر می تابد، ولی باید کف باطل را کنار زد و به آب حقیقت رسید و به مقدار ظرفیت خود از آن بهره برد.
«فاما الزبد فیذهب جفاء و اما ما ینفع الناس فیمکث فی الارض» این آیه، نه تنها بر جداناپذیری حق از باطل دلالت ندارد که به صراحت، جداپذیری حق از باطل و اصالت حق و بی پایگی باطل را با مثالی روشن تبیین کرده است.
پس راه یافتن باطل در حوزه حق و مکدر و مکتوم ساختن آن، نه دلیل بر تفکیک ناپذیری حق از باطل است و نه مهر تأییدی بر همه مذاهب و عقاید می زند و نه بار مسئولیت و تکلیف را در بازشناسی حق از باطل و رد باطل از دوش انسان برمی دارد.(3)
صراط مستقیم در برابر سبل شیطانی
قرآن کریم پس از اشاره به مجموعه ای از احکام شریعت اسلام، آن را به عنوان «راه راست الهی» توصیف کرده، مسلمانان را توصیه می کند که از آن پیروی کنند و به راه ها و شرایع و ادیان دیگر دل ندهند، تا رستگار شوند. در این خصوص، آیه مبارکه 153 سوره انعام تصریح می فرماید: «و ان هذا صراطی مستقیما فاتبعوه و لا تتبعوا السبل فتفرق بکم عن سبیله ذلکم وصاکم به لعلکم تتقون» از عبدالله بن مسعود، مفسر نامی صدر اسلام روایت شده که گفت:
«پیامبر اکرم(ص) خطی را در برابر خود رسم کرده و فرمودند: این، راه رشد است. آنگاه خطوط دیگری در جانب راست و چپ خود ترسیم کرد و سپس فرمود: اینها راه هایی است که هر یک از آنها شیطانی است که مردم را به پیروی از آن فرا می خواند.»(4)
سخن امام علی(ع) در نهج البلاغه نیز ناظر به همین مطلب است. آنجا که فرمود: گرایش به راست و چپ، گمراهی است و طریق وسط ]روش اهل بیت[، جاده هدایت است و خواص و آثار نبوت بر آن برقرار و پابرجا خواهد بود، چنانکه منفذ و راه ورود به سنت پیامبر اکرم(ص) و راه رستگاری نیز همان است.(5)
آمیختگی حق و باطل به یکدیگر و التباس حق به باطل، کاری است شیطانی که گاهی بشر چه از روی سهو و چه از روی عمد، وسیله انجام آن می شود. البته در صورت سهو، معذور است ولی در صورت عمد چرا معذور باشد؟ از دیدگاه قرآن کریم (آیه 71، سوره آل عمران) این آمیختگی امری طبیعی و اجتناب ناپذیر نیست؛ بلکه غیر اصیل و غیرطبیعی است و به وسوسه شیطان و به دست انسان های خودخواه صورت می گیرد.
در بخش دیگر از کتاب «صراط های مستقیم»، سروش با اشاره به کلامی از امام علی(ع) که می فرماید: «اگر حق و باطل از هم جدا می شدند، امر بر مردم مشتبه نمی گردید.» نتیجه گرفته است که حق و باطل، تفکیک پذیر نیستند.
بنابراین نمی توان آیین و مذهب یا عقیده و رأیی را حق یا باطل خالص دانست، بلکه هر یک سهمی از حق و سهمی از باطل دارد.(6) این خوانش مغلوط از بیان حضرت امیر(ع) در حالی از قلم سروش صادر می شود که امام(ع) منشأ پیدایش فتنه ها و نزاع ها را پیروی از هوای نفس و بدعت گذاری در دین خدا می دانند.
پس اختلافات فرقه ای، ریشه در هوای نفس دارد که مایه بدعت گذاری در دین و مخالفت با کتاب خداست و همین عقاید و احکام مخالف قرآن، پایه حکومت شیطانی قرار می گیرد و کسانی بر اساس آنها بر مردم حکومت می کنند.
خواص امت
در اینجا سخن امام(ع) ناظر به خواص امت است، آنان که عهده دار دین شناسی اند و یا بر مسند حکومت تکیه می زنند. این گروه، وقتی طالب هوای نفس باشند، دست به مذهب تراشی و بدعت گذاری در دین می زنند. ولی کامیابی این دسته در نیل به مقاصد نفسانی خود، بدون جلب توجه مردم و متفرق ساختن آنان و برانگیختن حساسیت های فرقه ای و مذهبی آنان ممکن نیست.
از این رو، دست به صحنه سازی برای مشتبه ساختن حق با باطل می زنند: «یوخذ من هذا ضغث و من هذا ضغث فیمزجان» کمی از حق، با کمی از باطل آمیخته می گردد و دامی برای شکار افکار و عقاید انسان های عادی می گسترند. اگر چنین نمی شد و حق و باطل، همان گونه که هستند به مردم معرفی می شدند، نه حق جویان پذیرای باطل می شدند و نه باطل گرایان در طعنه زدن بر حق، طرفی می بستند.
امام علی(ع) در پایان، یادآور می شوند که در چنین شرایطی، مردم دو گروه می شوند، گروهی که ولایت شیطان را می پذیرند و گمراه می گردند و گروهی که در پرتو هدایت الهی قرار گرفته نجات می یابند.(7)
بنابراین امام علی(ع) نه تنها پلورالیزم دینی را به معنای جداناپذیری حق از باطل و اینکه هیچ فرقه ای حق خالص و باطل خالص نمی باشد، تأیید نکرده اند، بلکه در مقام تحلیل فتنه ها و انحرافات دینی و بیان شیوه ای که باطل گرایان در گمراه ساختن مردم از آن بهره می گیرند، خلاف آن را فرموده اند. اگر امام حق و باطل را از هم جذاناپذیر و شناخت ناپذیر می دانست، چرا مردم را به دو گروه شیطانی و رحمانی تقسیم کرده و تنها گروه دوم را اهل نجات دانسته است؟
شواهدی دیگر از نهج البلاغه
در نخستین خطبه نهج البلاغه، آنجا که درباره آفرینش انسان و ویژگی های او سخن می گویند، می خوانیم: «و معرفه یفرق بها بین الحق و الباطل»؛ خداوند به انسان، معرفتی عطا کرد که به واسطه آن، حق را از باطل جدا می سازد. این جمله حضرت در حقیقت ملهم از وحی الهی است که فرمود: «فالهمها فجورها و تقواها»
در خطبه 33 و 104 با تأکید بسیار فرموده است: «من، شکم باطل را خواهم درید تا حق را از درون آن بیرون آورم.» پس حق از باطل تفکیک پذیر است. همچنین حضرتش در خطبه 141 کتاب شریف نهج البلاغه می فرمایند: «هرگاه درستکاری فردی ثابت شد، نباید انسان هر گفته ای را که در نکوهش او می شنود، بپذیرد، زیرا ممکن است برخی از این سخنان باطل و نادرست باشد.»
آنگاه معیاری را برای تشخیص حق از باطل در این باره به دست داده و فرموده است: «میان حق و باطل، چهار انگشت فاصله است: باطل آن است که بگویی شنیدم و حق آن است که بگویی دیدم.» و در خطبه 197 با سوگند به خدا، حضرت خود را بر جاده حق و مخالفانش را بر طریق باطل دانسته است. البته مواردی از این قبیل فراوان است و به نوشته ای جداگانه نیاز دارد.
پی‌نوشت‌ها در دفتر نشریه موجود است.