رنجی که عراق این روزها می‌برد

رضا اشرفى
عراق این روزها دوران پرفشاری را تحمل می کند. از یک سو «طارق الهاشمی» معاون رئیس جمهور از کشور گریخته و در ترکیه اقامت گزیده است و در این کشور از هر نوع اقدامی علیه دولت مرکزی نمی گذرد تا آن را به سمت تضعیف سوق دهد. از سوی دیگر، آنچه که این روزها عراق را بسیار به خود مشغول کرده، فعالیت های اقلیم کردستان و اختلافی است که با دولت مرکزی عراق بر سر میزان قدرت و همچنین منابع نفتی دارد.
مسائل پیش آمده با اقلیم کردستان سبب شده تا عراق دوران پر تنشی را با اقلیم کردستان سپری کند. اگرچه زیاد نشان داده نمی شود؛ اما اقلیم کردستان دوران پیش از استقلال را در ذهن می پروراند و بدش نمی آید که سنگ بنای استقلال کردستان بزرگ در منطقه باشد. اگرچه در میان کردهای سیاسی منطقه، به قدری اختلاف و شکاف وجود دارد که نتواند آنها را به راحتی دور هم جمع کند، اما عمده کردهای سیاسی در یک چیز با هم اشتراک نظر دارند و آن استقلال و تشکیل دولتی مستقل است. درگیری های ایجاد شده در «الانبار» و دخالت های خارجی برای فرقه ای ساختن آن از دیگر چالش های فراروی عراق است.
اما مسئله دیگری که عراق در این ایام با آن مواجه شده و می تواند برای کل این کشور گران تمام شود، موقعیت جسمانی جلال طالبانی، رئیس جمهور این کشور و رهبر حزب اتحادیه میهنی کردستان (PUK) است. عراق جدای از این مشکلات، با مخالفت های منطقه ای و فرامنطقه ای نیز مواجه است که در منطقه، مهم ترین مخالفت ها از کشورهایی همچون ترکیه و عربستان صورت می گیرد و در فرامنطقه نیز آمریکا است که با عراق فعلی دارای مشکلات فراوان است.
عمده این اختلافات نیز به وجود دولت مستقل از قدرت های خارجی باز می گردد. آمریکا علاقه مند است عنوان کند که عراق دوران ثبات را سپری می کند، علت آن نیز این است که می تواند ادعا کند این کشور را با فروپاشاندن دوران صدام به سمت ثبات و امنیت سوق داده است، اما از اینکه در این کشور آرای دموکراتیک، قدرت را در اختیار شیعیان قرار داده بسیار نگران است و علاقه ندارد این روند ادامه پیدا کند.
یکی از دلایلی هم که در حال حاضر سبب شد که اقلیم کردستان چنین مواضعی را اتخاذ کند و چنین شرایطی مهیا شده تا رژیم صهیونیستی در این اقلیم نفوذ کند، به مخالفت های آمریکا با دولت عراق باز می گردد. چنین نگرشی در کشورهایی همچون ترکیه و عربستان نیز وجود دارد. در این میان دولت حزب اعتدال و توسعه با اشتباه محاسباتی به گونه ای از طارق الهاشمی و اقلیم کردستان حمایت می کند که با بالا گرفتن خواست کردهای سیاسی برای استقلال، بیش از همه دامن این کشور را می گیرد. با توجه به اینکه 20 درصد از جمعیت ترکیه را کردها تشکیل می دهند که اتفاقاً بسیاری از آنها دل خوشی از دولت مرکزی ندارند، بنابراین بازی کردن ترکیه در زمین اقلیم کردستان نمی تواند منافع منطقه ای این کشور را تأمین کند. در چنین شرایطی جلال طالبانی به دلیل وضعیت جسمانی خود در آلمان بستری شده و دست کم فعلاً نمی تواند نقش میانجی را در عراق و حتی بخش هایی از منطقه ایفا کند.
جلال طالبانی یکی از معدود چهره هایی است که تا کنون توانسته توازنی چشمگیر بین کردها، شیعیان و سنی های عراق برقرار کند. طالبانی به دلیل گذشته و همچنین شخصیت خاص خود تقریباً مورد وثوق همه اقشار و اقوام عراق است. بنابراین حضور او در جایگاه ریاست جمهوری عراق بسیار مثبت ارزیابی می شود. به این دلیل که توانسته از یک سو اتحاد را در عراق حفظ کند و از سوی دیگر، از دخالت های تفرقه افکنانه دولت های مخالف عراق در منطقه و فرامنطقه بکاهد. بنابراین فقدان چنین شخصیتی می تواند مشکلات و بحران های احتمالی را به عراق بازگرداند.
اختلاف در میان کردهای عراق و رویارویی که بین اقلیم کردستان و دولت مرکزی وجود دارد و همچنین اختلافات سیاسی تحریک شونده بین شیعیان و سنی ها که مورد توجه مخالفان دولت عراق است هر لحظه می تواند این کشور را با بحران مواجه کند. در چنین شرایطی، حضور طالبانی می توانست بسیاری از مشکلات را رفع و رجوع کند و میانجی گری های وی عراق را از بحران احتمالی عبور دهد.
اما در این اوضاع اگر رئیس جمهور نتواند تا یک ماه امور ریاست جمهوری را برعهده بگیرد پارلمان عراق موظف است تا شخصی را جایگزین وی کند. این همان اتفاقی است که به توافق رسیدن بر سر آن دشوار است و می تواند اتحاد عراق را با مشکل مواجه کند. البته نباید به شکل مطلق به مسئله نگاه کرد و فقدان یک شخص را در سیاست عراق تا این اندازه موثر دانست، اما نبود طالبانی در این شرایط که برخی از مشکلات بنیادی عراق همچون بحث اقلیم کردستان و اختلاف متورم شده با دولت مرکزی پیش آمده، نگران کننده است، به این دلیل که او با توجه به کرد و سنی بودن و همچنین نزدیک بودن به شیعیان و حضور در دولت مرکزی به عنوان رئیس جمهور می توانست با میانجی گری همیشگی نقاط مشترک گروه های مختلف را صیقل دهد تا امنیت عراق با تهدید مواجه نشود.