شکست گام به گام قطر از مسیر الجزیره

رضا اشرفى
چندی پیش خبرگزاری آمریکایی «یونایتد پرس اینترنشنال» به نقل از روزنامه نگاران فعال در شبکه الجزیره نوشت که این رسانه دیگر صدای تغییر در خاورمیانه نیست و بیش از هر چیز به ابزار تبلیغاتی امیر قطر و خاندان پادشاهی این کشور کوچک تبدیل شده است. با شروع تحولات خاورمیانه، الجزیره تا حدودی مورد توجه قرار گرفت، اما نوع و مسیر تحولات و همچنین جهت گیری های سیاسی سیستم پادشاهی قطر به گونه ای است که شبهات زیادی در سلامت رسانه های آن ایجاد کرده است.
شبکه الجزیره در اواخر دهه 1990 و با سرمایه اولیه «شیخ حمدبن خلیفه آل ثانی»، امیر قطر، به میزان 150 میلیون دلار در دوحه، مرکز قطر، راه اندازی شد و قرار بر این بود به مدت پنج سال به استقلال مالی برسد. این مدت گذشت و معلوم شد که الجزیره برای سر پا ماندن محتاج به دلارهای امیر قطر است و شیخ حمد نیز از آن دریغ نداشت. تداوم حمایت مالی به معنای وابستگی مالی الجزیره به آل ثانی قطر بود، اما مدیران این شبکه همیشه سعی داشتند با ادعای استقلال رسانه ای بر این وابستگی مالی سرپوش بگذارند.
فضای منطقه پس از 11 سپتامبر 2001 زمینه آرمانی برای الجزیره فراهم کرد تا آنکه بتواند از خود ظاهر یک رسانه پیشرو ایجاد کند و گذشته از انتشار سریع و به موقع اخبار تحولات منطقه در تب و تاب جنگ تروریسم، پخش منحصر به فرد فیلم ها و پیام های اسامه بن لادن شهرت منطقه ای و حتی جهانی به این شبکه داد. هیچ کس آن موقع در اوج سیاست های جنگ طلبانه آمریکا نپرسید؛ الجزیره چگونه حق انحصاری در دسترسی و پخش فیلم های بن لادن را دارد و چرا آمریکایی ها حساسیتی در این مورد ندارند، زیرا به رغم ادعاهای مسئولان این شبکه، یک لایه ناپیدای امنیتی آن را از هرگونه انتقاد جدی مصون می داشت.
الجزیره آن موقع تنها به دنبال شهرت بود و پس از یک دهه معلوم شد که این شهرت چه کارآیی شگفت آوری دارد. الجزیره با شروع نخستین جرقه بیداری در جهان عرب سمت و سویی خاص به برنامه های خود داد و سعی کرد تا در مدت کوتاهی خود بلندگوی بیداری شود، اما زمان کوتاهی نگذشت که نشانه های شکست در ادعای استقلال رسانه ای آن آشکار شد. هر چند که اوج گیری بیداری اسلامی در جهان عرب شرایط را برای موج سواری بیشتر الجزیره فراهم کرده بود، اما همین امر نیز به تدریج سرپوش وابستگی اقتصادی و سیاسی آن را به کنار می زد. وقتی که وابستگی سیاسی الجزیره خود را نشان داد و معلوم شد که این شبکه بر خلاف ادعاهای سابق تنها در جهت منافع سیاسی خاندان آل ثانی و بیش از این، منافع کشورهای غربی در منطقه عمل می کند، شخصیت های رسانه ای همانند «اکثم سلیمان» دیگر جایی در الجزیره برای خود ندیدند و از این شبکه خداحافظی کردند.
تارنمای اشپیگل آن لاین با انتشار مقاله ای تحت عنوان؛ «بعد از بهار عربی؛ الجزیره مبارزه بر سر استقلال را باخت»، به خداحافظی سلیمان اشاره کرده و نوشت: «سلیمان تنها کسی نبود که به صورت تلخی ناامید شده بود. این شبکه تلویزیونی عرب در مدت اخیر متحمل خروج برخی از برجسته ترین اعضای خود شده است. گزارشگران و مجریان مشهوری در شهرهایی نظیر پاریس، لندن، مسکو، بیروت و قاهره، الجزیره را رها کرده اند، با وجود آنکه شرایط کاری بسیار مجللی در دفاتر مرکزی خود داشته اند.» اشپیگل آن لاین سپس به میزان سرمایه گذاری های کلان الجزیره اشاره می کند که یک نمونه آن در آمریکا و بالغ بر 500 میلیون دلار می شود. این رقم از سرمایه گذاری الجزیره موجب می شود تا این شبکه حتی توان رقابت با شبکه ای همانند سی ان ان داشته باشد و بتواند برنامه های گسترده ای برای جذب مخاطبان صورت دهد.
مدیران الجزیره با این سرمایه گذاری های کلان است که ادعای جذب بیش از 05 میلیون مخاطب در سراسر جهان را دارند، اما چنین سرمایه گذاری کلان و به دست آوردن میزان بالای مخاطب به معنای موفقیت تام و تمام رسانه ای آن است؟ اشپیگل آن لاین مشکلی را در برابر موفقیت الجزیره مطرح می کند و آن باختن در زمینه استقلال رسانه ای است که در این مورد می نویسد: «منتقدین بسیار بیشتر از گذشته تأکید می کنند که این بنگاه رسانه ای دنباله رو یک برنامه سیاسی روشن است و دیگر پایبند اصول استقلال روزنامه نگاری نیست.» جالب اینجا است که اشپیگل آن لاین شبکه ای مانند فاکس نیوز را در زمره منتقدان الجزیره قرار می دهد، اما کسانی همانند اکثم سلیمان وجه دیگری از انتقادها بر الجزیره و وابستگی رسانه ای آن را آشکار می کند.
سلیمان در 11 دسامبر مقاله ای را در نشریه آلمانی فرانک فورته آلگماینه تسایتونگ با عنوان «وداع با الجزیره: آنچه دیده اید را فراموش کنید»، منتشر کرد و در ابتدای نوشته خود وقایع سوریه و خط رسانه ای وابسته الجزیره نسبت به آن را ذکر کرد. او در این مقاله نشان داد که انتقادهای او از الجزیره و خداحافظی اش از آن به دلیل آن نوع انتقادهای فاکس نیوز نیست، بلکه برخاسته از تجربه شخصی وی در الجزیره است که به صورت عینی نوع وابستگی و عدم استقلال رسانه ای الجزیره را تجربه کرده است. این وابستگی به آن معنا است که سلیمان به روشنی دریافته الجزیره چگونه با تحریف خبری و تفاسیر جهت دار خود از یک شبکه اطلاع رسانی به ابزار سیاسی و تبلیغاتی در دست قدرت های سیاسی تبدیل شده و از ادعای استقلال خبری آن تنها یک نام باقی مانده و نه چیزی بیش از این.