اسنودن؛ تکرار دوران جنگ سرد

رضا اشرفی
«ادوارد اسنودن» پیمانکار سابق آژانس امنیت ملی آمریکا پس از چند روز تلاش برای دریافت پناهندگی از کشورهای مختلف آمریکای جنوبی، برای تأمین امنیت خود روسیه را برگزید. روسیه از یک سو قرارداد ارجاع مجرمان با آمریکا ندارد و از سوی دیگر، اسنودن را یک مجرم نمی‌شناسد تا به لحاظ اخلاق بین‌المللی بخواهد وی را به آمریکا بازگرداند. ضمن اینکه با حضور اسنودن جدال امنیتی، اطلاعاتی و حقوق بشری مسکو ـ ریاض ادامه خواهد یافت. به هر جهت، اطلاعاتی که در اختیار اسنودن است برای روسیه بسیار حیاتی است، به‌خصوص که این اطلاعات واشنگتن را رویاروی کشورهای متحد اروپایی قرار می‌دهد.
حریم خصوصی از آن موضوعاتی است که فرهنگ امروزی از جمله حقوق اولیه شهروندی شناخته می‌شود و جدای از ماده 12 اعلامیه حقوق بشر، این موضوع در قوانین برخی نهادهای منطقه‌ای مانند اتحادیه اروپا و کشورها راه یافته تا با وضع مقرراتی از آن حفاظت شود. ماده 12 اعلامیه حقوق بشر مقرر می‌دارد که «هیچ احدی نمی‌بایست در قلمرو خصوصی، خانواده، محل زندگی یا مکاتبات شخصی، تحت مداخله [و مزاحمت] خودسرانه قرار گیرد.» ماده 8 از معاهده اروپایی در مورد حقوق بشر صیانت از حریم خصوصی را تضمین کرده و دادگاه اروپایی حقوق بشر مستقر در استراسبورگ نیز مجموعه گسترده قانونی برای مشخص کردن حدود و ثغور این حق اساسی وضع کرده است.
قوانین خاصی در مجموعه قوانین کشورهایی نظیر بریتانیا و فرانسه وضع شده و کمیسیون ملی انفورماتیک و آزادی‌ها، CNIL، اداره مستقلی در فرانسه است تا رعایت قانون حریم خصوصی را تضمین کند. با وجود عدم تضمین حریم خصوصی در قانون اساسی آمریکا اما به شیوه‌های مختلفی حریم خصوصی شناسایی شده که موارد شاخص آن مربوط است به: متمم نخست بر قانون اساسی، برخی احکام دادگاه عالی ایالات متحده و‌ قانون حفظ حریم خصوصی مصوب 1974. این قوانین و مقررات وجه ظاهری در تمدن غربی است، اما آیا واقعیت امر به همین صورت است؟
ادوارد اسنودن ثابت کرد که واقعیت در تمدن غربی خلاف این نمایش‌های قانونی است و سازمان‌های امنیتی در کشورهای شاخص غربی حد و حدودی برای تجاوز به حریم خصوصی شهروندان خود قائل نیستند. او در یک مورد از افشاگری‌های خود به روزنامه انگلیسی گاردین گستردگی ابعاد این تعدی و تجاوز را نشان داده است. بنا بر این افشاگری، سازمان‌های امنیتی به‌طور عادی به اطلاعات اینترنتی دسترسی دارند و آن‌ها به‌ویژه به دریافت و ثبت داده‌های شخصی افراد علاقه‌مندند، برای نمونه شماره تلفن، آدرس‌های اینترنتی و حتی وبگاه‌های اینترنتی مورد علاقه‌ شهروندان را ثبت و در راستای همکاری با دیگران مبادله می‌کنند.
اسناد او نشان می‌دهد که سازمان اطلاعات بریتانیا، GCHQ، برنامه‌ای به نام تمپورا را طراحی کرده تا با آن اطلاعات کاربران در دنیای مجازی را جمع‌آوری کند. این برنامه در کنار برنامه پریسم آمریکایی به دو کشور بریتانیا و آمریکا اجازه تسلط گسترده بر روی کاربران را می‌دهد و بریتانیا در این جهت از پشتیبانی فنی و حمایت‌های ابزاری آمریکا برخوردار است. نکته جالب توجه در همکاری نزدیک مأموران آمریکایی و بریتانیایی با یکدیگر است، به صورتی که 300 مهندس از GCHQ و 250 مهندس از آژانس امنیت ملی آمریکا،‌ NSA، به‌طور شبانه‌روزی مشغول جاسوسی از کاربران اینترنتی هستند و اطلاعات خود را در اختیار یکدیگر قرار می‌دهند.
باید توجه داشت که بریتانیا از یک سو کانال اصلی ورود و خروج اطلاعات در غرب اروپا است که ورود و خروج داده‌ها به آمریکا از این کانال انجام می‌گیرد و از سوی دیگر، به دلیل جایگا‌هش بر کشورهای مشترک‌المنافع بر تبادل اطلاعات در این جامعه اشراف قابل توجهی دارد. جاسوسی از شهروندان و تبادل اطلاعات تنها محدود به این کشور نیست، بلکه اسناد اسنودن از دخالت سازمان‌های امنیتی فرانسه و آلمان خبر می‌دهد که همانند دیگر سازمان‌های امنیتی، آن‌ها نیز به نقض حریم خصوصی شهروندان و جمع‌آوری اطلاعات شخصی آن‌ها می‌پردازند.
اکنون، اسنودن با افشاگری‌های خود حکومت‌های غربی را به همراه سازمان‌های امنیتی آن‌ها در برابر افکار عمومی قرار داده و از این رو، مهم‌ترین دردسر در سال‌های اخیر را برای آن‌ها رقم زده است.
به این دلیل است که از رئیس‌جمهور آمریکا گرفته تا نخست‌وزیر بریتانیا، رئیس‌جمهور فرانسه و صدراعظم آلمان سعی می‌کنند به هر نحوی شده عملکرد نهادهای امنیتی خود را توجیه کنند یا حداقل بر آن‌ها سرپوش بگذارند. به همین جهت است که گرهارد شیندلر،‌ رئیس سرویس اطلاعاتی آلمان، در برابر هیئت تحقیق پارلمان آلمان قرار گرفته تا در مورد جاسوسی از شهروندان و نقض حریم خصوصی آن‌ها و نحوه همکاری با آژانس امنیت ملی آمریکا توضیح دهد. مقامات آمریکایی، بریتانیایی و فرانسوی نیز به انحای مختلف سعی در توجیه‌ افشاگری‌های اسنودن دارند و مبارزه با تروریسم را مستمسکی برای خود در جاسوسی از شهروندان قرار داده‌اند، اما در هر صورت معلوم شده که برخلاف آن وجه ظاهری از قوانین و مقررات، آن‌ها و دستگاه‌های امنیتی‌شان کاری به آن قوانین و مقررات ندارند.
این توجیهات به هر نحو که باشد اسنودن نشان داد که حریم خصوصی و حقوق مربوط به آن‌ها تنها به اسم قانون و مقررات و بر روی کاغذ‌ها است که احترام دارد، اما حاکمیت غربی در عمل به آن پایبند نیست و با سرویس‌های امنیتی خود به صورت گسترده به این حریم تعدی کرده و حقوق شهروندان در این مورد را زیر پا می‌گذارد. در این میان رفتارهای روسیه و آمریکا درباره اسنودن یادآور دوران جنگ سرد است که هر کدام تلاش داشت از هر فرصتی برای ضربه زدن به دیگری استفاده کند. در مقطع کنونی نیز در حالی که آمریکا از حادثه انفجارهای بوستون برای مجرم نشان دادن و معرفی روسیه به عنوان یکی از عوامل تروریسم استفاده کرد، اکنون روسیه با حمایت از اسنودن به دنبال تلافی کردن اقدامات آمریکا است، تا جدال میان طرفین در قالب جنگ سرد همچنان ادامه داشته باشد.