گام‌های مسکو برای تحقیر اروپا و آمریکا

علی موحد

اوکراین از جمله مناطقی بوده است که از آغاز سال 1393 تا کنون همچنان از کانون‌های اصلی تحولات جهانی است که سرنوشت آن می‌تواند بر عرصه منطقه‌ای و جهانی تأثیرگذار باشد. چنانکه پیش‌بینی می‌شد برگزاری همه‌پرسی و رأی مردم کریمه مبنی بر پیوستن به روسیه به جای اوکراین، پایان جدال میان روسیه و آمریکا و اروپا نبوده و هر روز ابعاد جدیدی از این تنش‌ها را شاهدیم. هر کدام از طرفین تلاش کرده‌اند تا از ابزارهای متعدد سیاسی، نظامی و اقتصادی برای به چالش کشاندن طرف مقابل بهره گیرند.

در حوزه اقتصادی اروپا و آمریکا از حربه مالی بهره گرفته‌اند، چنانکه از یک سو کنگره آمریکا و اتحادیه اروپا میلیاردها دلار وعده اقتصادی را برای دولتمردان خودخوانده اوکراین مطرح کرده‌اند و از سوی دیگر، طرح تحریم روسیه را اعلام داشته‌اند. در نقطه مقابل، روسیه از ظرفیت‌های اقتصادی معکوس اما اثرگذارتر از کمک‌های اقتصادی غرب در برابر اوکراین برخوردار است، چنانکه روسیه با اعلام بدهی گازی ۷/۱ میلیارد دلاری اوکراین، قیمت فروش گاز به اوکراین را حدود ۴۰ درصد افزایش داد. در دستاوردی دیگر برای روسیه، وزیر منابع طبیعی این کشور اعلام کرد ذخایر گازی شبه‌جزیره کریمه به بیش از 165 میلیارد متر مکعب می‌رسد که می‌تواند تقویت‌کننده مواضع مسکو در برابر غرب باشد. اوکراین در صورت اجبار برای پرداخت بدهی‌ها و افزایش بهای گاز روسیه، عملاً در بهره‌گیری از کمک‌های اقتصادی اروپا و آمریکا ناتوان خواهد بود، لذا ابزار فشار مسکو در حوزه اقتصادی بر حمایت‌های اقتصادی غرب از اوکراین برتری دارد.

در حوزه نظامی نیز از یک طرف مسکو با اعلام کریمه به عنوان محور امنیت روسیه بر تقویت نظامی آن تأکید کرد. وزیر دفاع روسیه عنوان کرد که بیش از هشت هزار نیروی سابق ارتش اوکراین در کریمه برای دریافت گذرنامه روسی اقدام کرده‌اند. وی همچنین اعلام کرد که تاکنون سه هزار تن از این نیروهای اوکراینی مدارک و گذرنامه‌های روسی خود را دریافت کرده‌اند.

سخنگوی وزارت امور خارجه آمریکا نیز از تمهیدات جدید این کشور در حوزه دریای بالتیک برای مقابله با تهدیدات روسیه خبر داد. «ماری هارف» افزود: «در هفته‌های اخیر، شش فروند هواپیمای اف‌پانزده دیگر به ناوگان عملیات گشت هوایی ناتو در حوزه دریای بالتیک اضافه کردیم. همچنین دوازده فروند اف‌‌شانزده به لهستان فرستاده‌ایم تا در تمرین‌های نظامی نیروی هوایی ارتش این کشور حضور داشته باشند. همچنین دوره عملیات کشتی «تراکستون» در دریای سیاه را تمدید کرده بودیم و اکنون که این کشتی عزیمت کرده است، یکی دیگر از کشتی‌های نیروی دریایی ارتش در مسیر دریای سیاه است. اعضای ناتو هم دیروز وعده دادند برای انجام دادن این کار از ما حمایت کنند.» از طرف دیگر روسیه، بر پاسخگویی بر تحرکات ناتو در مرزهای خود تأکید کرده است. در واکنش به این تحرکات وزیر امور خارجه روسیه هم اعلام کرد این کشور خواهان پاسخگویی ناتو درباره فعالیت‌های این ائتلاف نظامی غربی در شرق اروپا است.

لاوروف در گفت‌وگو با خبرنگاران در یک کنفرانس خبری مشترک با همتای قزاق خود اعلام کرد: «ما سوال‌هایی از ناتو پرسیده‌ایم. ما نه تنها انتظار پاسخ داریم، بلکه انتظار پاسخ‌هایی داریم که کاملاً مبتنی بر احترام به قوانین مورد توافق ما باشد.» آمریکا از رومانی خواسته است تا شمار نظامیان و هواپیماهای خود را در رومانی افزایش دهد. آمریکا می‌خواهد با افزودن ۶۰۰ نفر نظامی خود به ۱۰۰۰ نظامی در این پایگاه، شمار نیروهای نظامی مستقرش را به ۱۶۰۰ نفر برساند. همچنین قرار است، بر اساس این خواسته، بر تعداد جنگنده‌های آمریکایی در این پایگاه افزوده شود. رومانی یکی از ۲۸ کشور عضو ناتو است. نکته قابل توجه آنکه ناسا نیز در بیانیه‌ای اعلام کرد همه روابطش با روسیه را به جز در زمینه همکاری در عملیات مستمر در ایستگاه بین‌المللی فضایی، به سبب تنش اوکراین به حالت تعلیق درآورده است.

مجموع این رفتارها در حالی صورت گرفته که بسیاری از ناظران سیاسی تأکید دارند تحرکات آمریکا بیشتر جنبه نمادین برای پاسخگویی به انتقادات داخلی آمریکا و حفظ چهره جهانی این کشور دارد، چراکه عملاً واشنگتن توان اقدام نظامی و یا تحریم روسیه را ندارد و در نهایت باید پذیرنده طرح‌های مسکو باشد. عدم پاسخگویی آمریکا به طرح روسیه مبنی بر لزوم اداره شدن اوکراین به صورت فدرالی را می‌توان نمودی از این حقیقت دانست. نکته مهم دیگر در تحولات اوکراین، سوءاستفاده دوباره آمریکا از اروپا است. آمریکا با محور قرار دادن اروپا و ناتو به عنوان مقابله‌کننده با روسیه در اوکراین عملاً به دنبال سوءاستفاده از آنها است. رفتارهای آمریکا نشان می‌دهد که این کشور از ناکامی در برابر روسیه در اوکراین آگاه است، لذا برآنند تا هزینه‌های خود را در این ناکامی کاهش دهند. سناریوی آمریکا چنان است که در صورت شکست غرب در اوکراین، اروپا محور شکست معرفی شود. در حالی که در نهایت، این اروپایی‌ها خواهند بود که هزینه‌های اقتصادی تقابل با روسیه را خواهند پرداخت.

با توجه به آنچه ذکر شد می‌توان گفت که تحولات اوکراین در مسیر برتری روسیه در حرکت است، در حالی که اروپا نیز به دلیل همراهی با آمریکا می‌رود تا بازنده اصلی این تحولات باشد که تبعات آن را در افزایش بهای انرژی انتقالی روسیه به اروپا و نیز سخت‌تر شدن مواضع مسکو در مسائلی نظیر مذاکرات ایران و گروه 1+5 و تحولات سوریه می‌توان مشاهده کرد.