جولان پوتین در حیاط خلوت آمریکا

رضا اشرفی

وقتی بیداری اسلامی به میانه راهش در خاورمیانه عربی رسید اختلافات فدراسیون روسیه و آمریکا نیز خود را نشان داد. این اختلافات از منطقه پرواز ممنوع لیبی آغاز شد و در بحران سوریه به شدت نمایان شد. نوع رویکردهای روسیه و آمریکا گویای این مسئله بود که روابط بین دو کشور به سمت بحرانی شدن پیش خواهد رفت. بحرانی که بیش از هر چیز و هر کجا، در اوکراین عمیق‌تر شد و سپس تحریم‌های آمریکا علیه روسیه را به همراه داشت.

این اختلافات سبب شد تا سیاست نگاه به شرق ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه عمق بیشتری پیدا کند که سفر اخیر وی به چین و قرارداد گازی 30 ساله به مبلغ 400 میلیارد دلار، با پکن نقطه آغاز آن بود. حال نیز رئیس‌جمهور روسیه با تمرکز بر همین سیاست، راهی آمریکای مرکزی و جنوبی شده است تا با متحدان خود ارتباط بیشتری بگیرد. اگر چه بهانه اولیه این سفر، مسابقه فینال جام جهانی بین آرژانتین و آلمان و همچنین نشست سران بریکس در برزیل است.

روسیه در سال 2018 میزبان جام جهانی فوتبال است و به همین مناسبت لازم دیده که در فینال سال 2014 حضور داشته باشد. از سوی دیگر سران پنج کشور بریکس (برزیل، روسیه، هند، چین و آفریقای جنوبی) در برزیل گرد هم خواهند آمد. با این اوصاف مهم‌ترین موضوع برای ولادیمیر پوتین، سفر به حیاط خلوت آمریکا و تحکیم اتحاد با متحدان تاریخی روسیه است.

از سوی دیگر یکی از مهم‌ترین زمینه‌ها و دلایل شکل‌گیری گروه بریکس که عمده تمرکز خود را بر روی اقتصاد گذاشته‌اند، کاهش نیازها و وابستگی‌های اقتصادی به آمریکا و اروپا و افزایش همکاری‌ها در میان کشورهای عضو است. با توجه به کشورهای عضو این گروه می‌توان گفت نیمی از جمعیت جهان در این گروه قرار دارند، به خصوص که چین و هند عضو آن هستند. از سوی دیگر 28 درصد رشد اقتصادی دنیا در میان این کشورها رخ می‌دهد که مسئله بسیار مهمی است.

به هر حال جدای از دو مسئله جام جهانی و نشست بریکس، پوتین در سفر خود به آمریکای مرکزی و جنوبی با مقامات کوبا به خصوص فیدل کاسترو و همچنین مقامات نیکاراگوئه، برزیل، آرژانتین و... دیدار کرد. طی سفر یک روزه پوتین به کوبا، دیدار یک ساعته‌ای با کاسترو انجام شد و دو طرف در مورد مهم‌ترین مسائل جهانی با یکدیگر گفت‌و‌گو کردند.

کوبا نیز از جمله کشورهایی است که از زمان انقلاب به شدت با تحریم‌های آمریکا مواجه بوده است. رئیس‌جمهور روسیه علاوه بر حمایت‌های سیاسی و اقتصادی به‌خصوص همکاری در زمینه اکتشاف و استخراج نفت، 32 میلیارد از بدهی‌های کوبا به روسیه را بخشید. بنابراین کوبا تنها طی 10 سال آینده موظف است تنها ۲/۳ میلیارد دلار از مابقی بدهی‌ها را به مسکو بپردازد. ولادیمیر پوتین که با این تصمیم 90 درصد بدهی‌های کوبا به مسکو را بخشیده است، در دیدار با فیدل کاسترو گفت: تحریم‌ها پاسخ عکس می‌دهند.

این تصمیم دست کم می‌تواند سه پیام داشته باشد. ابتدا پیامی به مخالفان هژمونیک آمریکا که در برابر واشنگتن متحد شوند. دوم اینکه، آمریکا مطلع باشد که در حال حاضر دشمنان و مخالفانش در سراسر دنیا در حال تحکیم اتحاد هستند و سوم اینکه، تحریم‌های آمریکا علیه روسیه نه تنها دارای اهمیت نیست، بلکه مسکو قادر است از بدهی‌های خود در قبال متحدانش بگذرد، تا فشار تحریم‌های آمریکا بر روی آنها کمتر شود.

روسیه و چین مدت‌ها است که در حوزه آمریکای جنوبی و همچنین آفریقا فعالیت‌های گسترده‌ای را آغاز کرده‌اند تا از این طریق از فشار سیاسی و امنیتی آمریکا در قبال خود که در منطقه شرق و جنوب شرق آسیا اعمال می‌شود، بکاهند. در واقع این دو کشور بازی اقتصادی، سیاسی و امنیتی را به مرزهای آمریکا نزدیک کرده‌اند. همانگونه که آمریکا نیز در اتحاد با برخی از کشورهای آسیا ـ پاسیفیک همچون ژاپن، کره‌جنوبی، فیلیپین و ... به مرزهای دو کشور چین و روسیه نزدیک شده است.

کرملین در نظر دارد روابط اقتصادی خود را با کشورهای آمریکای جنوبی به شدت تقویت کند، به همین منظور می‌توان انتظار داشت که با این سفر زمینه‌های سرمایه‌گذاری روسیه در منابع مهم نفتی و گازی منطقه «واکا موئرتا» که در ایالت «نئوکن» در جنوب آرژانتین واقع است، آماده شود. به هر حال روسیه امپراتور انرژی و یکی از بزرگ‌ترین دارندگان نفت و گاز دنیا است و به همین مناسبت از تجربیات فوق‌العاده‌ای در این نوع منابع و صنایع برخوردار است و از این منظر، متحدان آن در آمریکای جنوبی که اعتماد کمی به آمریکا دارند، می‌توانند از این دست از تجربیات فدراسیون روسیه استفاده کنند.

به هر جهت، روسیه طی سال‌های اخیر نشان داده است که خواهان بازیابی قدرت خود در جهان، بازتعریفی و تعمیق‌سازی اتحاد با متحدان پیشین، نشان دادن الگو و چهره‌ای جدید از روسیه با بینش‌های نرم‌افزارانه و دیپلماسی نرم، بهره‌مندی از استعداد اقتصادی و سیاسی در بازی‌های بین‌المللی و ... است. رویکردی که در هر نقطه از جغرافیای جهان می‌تواند به معنای رویارویی با آمریکا به عنوان قدرت برتر رو به افول باشد.