احزاب سیاسی ایران (بخش دویست و شصت و سوم)

امام خمینی در ادبیات سیاسی سران حزب به‌خصوص دبیرکل آن جایگاه ویژهای دارد و بسیاری از سخنان، دیدگاه‌ها و مواضع خود را به نام امام خمینی(ره) مستند می‌کنند. این امر ناشی از تعلق خاطری است که آقای کروبی به بنیانگذار جمهوری اسلامی دارد.

بر همین اساس نیز در بیانیه‌ها و مرامنامه حزب اعتماد ملی به صورت پررنگ از امام خمینی(ره) نام برده شده است. در مرامنامه حزب آمده است:

«گروهی از پیروان امام خمینی(ره) بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران به‌منظور تداوم راه آن امام از طریق سیاست‌ورزی حرفهای و دینی «حزب اعتماد ملی» را بر پایه اصول، اعتقادات و آرمان‌های زیر بنیان نهادند.»(۱)

حزب در همین بیانیه، به برخی از دستاوردهای امام خمینی(ره) اشاره دارد، ازجمله:

۱ـ جلوگیری از پیدایش شبهه‌های عقیدتی و سیاسی با تفسیر صحیح از دین؛

۲ـ تأمین آزادی‌های مشروع جامعه؛

۳ـ پاسداری از اصول و ارزش‌های الهی و انسانی؛

۴ـ مقابله با تحجرگرایی و التقاطی‌گری در دینداری؛

بزرگ‌ترین میراث امام خمینی(ره)، نظام جمهوری اسلامی ایران است که همه اقشار، گروه‌ها و به ویژه احزاب سیاسی، برای حفظ و تقویت آن از هیچ کوششی فروگذار نکنند؛(۲)

بزرگداشت امام خمینی(ره) بدون اهتمام به حفظ ارزش‌ها و دستاوردهای بزرگ انقلاب اسلامی، کاری بیهوده و بی‌محتوا است. بر همین اساس، حزب اعتماد ملی از ارزشهایی دفاع می‌کند که معتقد است نزدیک‌ترین تعریف و تفسیر به دیدگاه فکری ـ سیاسی حضرت امام است.(۳) لذا باید:

۱ـ اندیشه و آرمان‌های سیاسی ـ الهی امام خمینی(ره) که در آثار بر جای مانده از آن بزرگوار به ویژه در وصیتنامه سیاسی ـ الهی آن عزیز سفرکرده مندرج است، باید همچنان مبنای سیاست‌های کلی نظام باشد و هیچ‌گونه کوتاهی و یا تبعیض در عمل به مفاد آن صورت نگیرد.

۲ـ از هرگونه بایکوت و یا تحریف نسبت به اندیشه‌ها و رهنمودهای سیاسی و اجتماعی و... امام(ره) باید پرهیز شود.

۳ـ امام راحل(ره) به همان میزان که بر اسلامیت نظام تأکید داشت، بر «جمهوریت» آن نیز تأکید می‌ورزید. از این رو، باید با هرگونه جریان و تفکری که مخالف جمهوریت و نقش محوری مردم در صحنه سیاست و اجتماع باشد، مقابله و به‌شدت آن را افشا و طرد کرد.(۴)

اگرچه حزب خود را وابسته به اندیشه و تفکر بنیانگذار جمهوری اسلامی(ره) می‌داند، اما اثبات این ادعا، به میزان پایبندی آنان در مواضع و دیدگاه‌ها به اندیشه امام(ره) و تجلی این اندیشه در عمل و رفتارهای حزبی‌شان بستگی دارد که بررسی عملکرد و مواضع حزب میزان صحت و تحقق این ادعا را اثبات می‌کند.

2. جمهوری اسلامی

حزب اعتماد ملی خود را وابسته به تفکر و اندیشه امام خمینی(ره) می‌داند، بر این اساس، امام(ره) به جمهوریت و اسلامیت نظام معتقد بود؛ از این رو، دیدگاه حزب این است که مدافع جمهوری اسلامی باشد. در مرامنامه حزب در مورد اسلامیت و جمهوریت نظام چنین آمده است: «حزب اعتماد ملی «جمهوریت» را عنوان نماد و مظهر مردم‌سالاری در کنار اسلامیت و آن را یکی از دو رکن اصلی و جدایی‌ناپذیر نظام جمهوری اسلامی ایران میداند. به باور پایه‌گذاران و اعضای حزب اعتماد ملّی، جمهوریت رهآورد گرانبهای سیر تکاملی نظرات فقهای عظیم‌الشّأن اسلام در یکصد سال پس از مشروطه است که توسّط فقیه کم‌نظیری همچون امام خمینی(ره) پذیرفته و تأیید شده است که با جوهر اسلام و آموزه‌های دینی هیچ تباینی ندارد، بنابراین هرگونه شعار، اظهار و هر اقدام عملی که جمهوریت نظام را هدف گرفته و در تضعیف آن بکوشد اقدامی انحرافی و متضاد با اندیشه‌های بنیانگذار جمهوری اسلامی و قانون اساسی است. اعضای حزب اعتماد ملی بر خود فرض می‌دانند که در تقویت جمهوریت نظام با همه توان بکوشند و از فروکاستن جایگاه و کمرنگ شدن آن جلوگیری کنند.»(۵)

از دید حزب، انقلاب اسلامی میان دو تفکر طالبانی که رأی مردم را زینتی می‌داند و یا جریانی که از چارچوب‌های قانونی خارج می‌شود، گرفتار است.(۶)

با جود اشاره به دو رکن اسلامیت و جمهوریت نظام، تأکید بر جمهوریت نظام در ادبیات سیاسی حزب بیشتر به چشم می‌خورد، برای نمونه می‌توان به این سخنان اعضا و رهبران حزب در این موضوع اشاره کرد:

کروبی معتقد است که تنها قدرت امام بود که توانست جمهوریت نظام را به سرانجام برساند و ادبیات امام(ره) مملو از این نکته است که تعیین کننده، مردم هستند.(۷)

حجت‌الاسلام منتجب‌نیا، جانشین حزب اعتمادملی، با مستند کردن برداشت خود به سخنان امام خمینی(ره)، می‌گوید:

«امام عظیم‌الشأن، حکومت دینی را خلاصه می‌کند در جمهوری اسلامی نه یک کلمه زیاد نه یک کلمه کم، وقتی در روستای نوفل‌لوشاتوی پاریس از حضرت امام می‌پرسند حکومتی که شما می‌خواهید چه نوع حکومتی است؟ امام می‌گویند حکومتی مانند همین حکومتی که در فرانسه وجود دارد و مردم باید رأی بدهند. امام می‌گوید همه‌کاره باید مردم باشند و هر چه مردم می‌خواهند، باید همان بشود. امام(ره) شخصیتی بود که هرگاه سخنی می‌گفت، عملش مصداق سخنش بود. امام حکومت دینی مورد نظر خود را حکومت مردم و رأی مردم می‌دانست، رأی آزادانه مردم و نه حتی رأی نخبگان.»(۸)

همان طور که در سطور فوق اشاره شد، در مرامنامه حزب نیز برجسته شدن جمهوریت نظام مشاهده می‌شود. از سوی دیگر برخی از اعضای موثر حزب، تأکید متعادل‌تری بر هر دو عنصر جمهوریت و اسلامیت نظام دارند. محمد قمی، عضو شورای مرکزی حزب اعتماد ملی، اعتقاد دارد:

«امام(ره) در مقابل کسانی که جمهوری دموکراتیک اسلامی، حکومت اسلامی و یا عناوین دیگری برای نظام تعریف می‌کردند، بر جمهوری اسلامی نه یک کلمه کم و نه یک کلمه بیشتر تأکید داشت؛ به مفهوم اینکه در نظام جمهوری اسلامی هم نظر مردم حاکم باشد و هم نظام در چارچوب‌های اسلام حرکت کند... اگر کسی بخواهد یکی از این دو شاخص را کم‌رنگ کند، مخالف تفکر حضرت امام(ره) است و اگر کسی بخواهد کاری کند که مشارکت مردم در انتخابات‌ها و در سرنوشت خودشان کم شود، مخالف نظر امام(ره) حرکت کرده است.»(۹)

کروبی تأکید بیشتر بر جمهوریت نظام را چنین توجیه می‌کند:

«اسلام در ایران ریشه‌دار است و مردم نسبت به آن حساس هستند و ما هم جان خود را در راه بقای اسلام تقدیم می‌کنیم، اما جمهوریت نظام، عنصری نوپا است و همه باید برای پاسداری از این میراث امام خمینی(ره) تلاش کنند.»(۱۰)

در مجموع می‌توان گفت که در ادبیات سیاسی حزب اعتماد ملی متأثر از گفتمان اصلاح‌طلبی، تأکید بر عنصر جمهوریت بیش از اسلامیت به چشم می‌خورد، در عین حال در مقایسه با دیگر گروه‌های اصلاح‌طلب، تأکید آنها و مجمع روحانیون بر اسلامیت نظام وضوح بیشتری دارد.

* پی‌نوشت‌ها در دفتر نشریه موجود است.