اندیشه سیاسی مسلمانان (بخش دویست و هفتاد)

فتح‌الله پریشان

اندیشه سیاسی فقهی محقق سبزواری

با استفاده از کتاب «کفایه‌الاحکام» محقق سبزواری، می‌توان برخی از مهم‌ترین فتاوای سیاسی وی را از نظر گذراند. این فتاوا کلید تفسیر آن بخش از اندیشه سیاسی او است که احیاناً ممکن است مبهم باشد. سبزواری در مورد شهرت به نجاست اهل کتاب معتقد است گرچه مشهور به نجاست اهل کتاب نظر داده‌اند، ولی ادله معتبره بر طهارت آنان وجود دارد، البته جرئت بر مخالفت با نظر مشهور سزاوار نیست.(۱)

فتوای محقق سبزواری مبنی بر وجوب عینی نمازجمعه در زمان غیبت، از جمله عقاید وی است که محقق را از دیگر اندیشمندان هم‌عصر خود متمایز می‌کند. وی در ادامه این حکم معتقد است اگر فقیه یا اعلم در شهر بود احتیاط واجب است که غیر او امام جمعه نشوند یا اینکه از فقیه اجازه گرفته و اقامه کنند.

محقق سبزواری نسبت به امور مالی و احکام آنها از جمله زکات نیز فتوا و نظراتی دارد که حاکی از نگاه سیاسی وی در این مورد خاص است. محقق علاوه بر اینکه برای عامل در زکات به دو شرط «عالم به فقه‌الزکات» و «عادل بدون» را مورد توجه قرار می‌دهد، در عصر غیبت، احوط را در دادن زکات به فقیه مأمون امامی می‌داند و ادامه می‌دهد که «بعید نیست که در عصر غیبت هم اگر فقیه امامی مأمون زکات را درخواست نماید اعطای به او واجب و امتناع نیز مجزی باشد.»(۲) محقق سبزواری در مورد خمس و متولی تقسیم آن در عصر غیبت نیز اعتقاد به اختیاردار بودن فقیه عادل جامع‌الشرایط امامی است. وی زکات گرفتن امام عادلی که از ائمه(علیهم‌السلام) اذن داشته را از باب حسبه بعید می‌داند.

محقق سبزواری همچون دیگر سلف صالح خود بخشی از کتاب کفایه‌الاحکام را به بررسی مسئله جهاد اختصاص داده است. سبزواری با اعتقاد به اینکه وجود امام یا نماینده ایشان شرط وجوب جهاد نیست، تأکید می‌کند: «اگر دشمن به مسلمانان حمله‌ور شود، به گونه‌ای که ترس از حفظ بیضه اسلام ایجاد شود، جهاد واجب است.» اهمیت حفظ سرزمین‌های اسلامی در دستگاه فکری محقق به قدری است که در صورت اشغال کشور اسلامی توسط کفار، بر هرکس که توان جنگ دارد، حتی بر زنان، جنگ با کفار واجب می‌شود.»(۳)

از جمله فصولی که می‌توان به عمق اندیشه سیاسی یک عالم و اندیشمند پی برد، احکام سیاسی مرتبط با حاکم جائر و عادل است. از نظر محقق سبزواری، خراج و مقاسمه را فقط امام عادل می‌تواند تعیین کند، اما وی در مورد خراجی که ظالم در زمان غلبه‌اش می‌گیرد، اعتقاد دارد که ائمه اطهار(علیهم‌السلام) مصرف آن را اجازه داده‌اند؛ چون از آنجا که وجود سلطان عادل را پیش از قیام حضرت حجت(عج) منتفی دانسته‌اند و از طرفی شیعیان هم در زمین‌های مفتوح‌العنوه دارای حقوقی هستند که ناچار به رفتن نزد سلطان جائرند، به این جهت رجوع به جائر را جایز دانسته‌اند.(۴)

در مو��د فریضه مهم و اجتماعی امر به معروف و نهی از منکر، محقق سبزواری به وجوب کفایی آن فتوا داده است. با رهیافت وجوب کفایی، شارع معطل ماندن واجب الهی را نمی‌پسندد، اما اگر آن واجب توسط عده‌ای محقق شد، تکلیف از دیگران ساقط است. سبزواری به مراحل و مراتب این فریضه مهم اشاره می‌کند و معتقد است که امر به معروف و نهی از منکر اگر همراه با ضرر مالی یا جانی بر شخص یا مومن دیگری باشد، وجوبی ندارد و باید با اجازه ائمه یا نایب‌شان باشد.(۵) وی مرتبه قلبی امر به معروف و نهی از منکر را مطلقاً واجب می‌شمرد که باید از طریق عکس‌العمل منفی نشان دادن در مواجهه و صحبت با خاطی صورت گیرد.

از آنچه تاکنون ذکر شد این نتیجه حاصل شد که محقق سبزواری در «روضه‌الانوار عباسی» از موضع یک حکم و مجتهد که اطاعت همه از جمله پادشاه از او واجب است، سخن می‌گوید و دستورالعمل‌هایی را برای شاه‌عباس دوم صفوی در قالب توصیه اخلاقی و حکمت صادر می‌کند. بر این اساس می‌توان بین ساختار دین و دولت در اندیشه سیاسی سبزواری ارتباط وثیقی برقرار کرد. سبزواری می‌کوشد در پرتو این ارتباط، اصلاحاتی در سازمان سیاسی دولت صفوی پیشنهاد کند تا مانع از انحطاط آن شود.

* پی‌نوشت‌ها در دفتر نشریه موجود است.