اندیشه سیاسی مسلمانان (بخش دویست و هفتاد و یکم)

فتح‌الله پریشان

عدالت و شرایط تحقق آن در اندیشه سبزواری

در شماره‌های گذشته به مبانی فقهی و کلامی اندیشه سیاسی محقق سبزواری اشاره اجمالی شد. از این شماره به بررسی مبانی اخلاقی اندیشه سیاسی این عالم سترگ در عصر و زمانه صفویه خواهیم پرداخت. مطالعه منابع سیاسی و اخلاقی نشان می‌دهد که همانند خیلی از علوم امروزی که در بررسی ریشه شکل‌گیری به یونان باستان می‌رسیم، پیوند سیاست و اخلاق نیز ریشه در تفکر یونان باستان به‌ویژه تولیدات فکری افلاطون و ارسطو دارد. البته این حرف به معنای این نیست که از سوی متفکران مسلمان یا اساساً در درس گفتارهای اسلامی به این موضوع مهم پرداخته نشده یا اسلام تهی از آن است، بلکه در یونان باستان اولین رهیافت‌های روشی در تدوین و تنقیح علوم به منصه ظهور و بروز رسیده و آنها تلاش کردند اغلب علوم را به لحاظ شکل‌گیری و تدوین اولیه از حیث مبانی در اختیار بگیرند والا غورهای کارشناسانه نشان می‌دهد که خود یونانیان باستان در تدوین علوم در شاخه‌های مختلف به منابع وحیانی به نوعی دسترسی داشته‌اند، اگرچه اعلام نکردند. به هر صورت، متفکران مسلمان از جمله محقق سبزواری با الهام از منابع وحیانی و غنی دینی و همچنین بهره‌گیری از مآخذ یونان به مبحث پیوند اخلاق و سیاست که امروز نیز از مقوله‌های مهم است، پرداخته‌اند. مشخصاً مطالعه آثار محقق سبزواری حاکی از این امر واقع است که توصیه‌ها و تراوشات ذهنی و علمی وی در جهت نشر، گسترش، اقامه و استقرار ارزش‌های دینی، انسانی و اخلاقی است. در اینجا به دلیل ضیق فرصت، با نگاه اصلاح‌طلبانه توأم با اصرار بر اصول و بنیادهای اندیشه دینی سبزواری در خصوص برخی از مقوله‌های اخلاقی مطالبی ذکر می‌شود.

1- عدالت؛ سبزواری تعریفی از عدالت به دست نداده است، غیر از این تعبیر کلی که «عدل آن است که پادشاه میزان حق را راست اعتبار نماید و انصاف در همه چیز مرعی دارد.»(1)، اما به شاخص‌هایی اشاره کرده است که علائم تحقق عدالت محسوب می‌شوند. وی طبق روایتی از حضرت ختمی‌مرتبت(ص)، درست‌ترین مردم نزد خدای متعال در روز قیامت را پادشاه عادل و مبغوض‌ترین مردم را پادشاه ظالم می‌داند. فواید عدل برای پادشاهان از نظر محقق سبزواری فراوان بوده و قبل از اینکه به حال مردم سود داشته باشد به حال خود آنها سودمند است. تحصیل خشنودی و رضایت خداوند، تحصیل درجات اخروی و نجات از عذاب، دوام و بقای دولت،‌ رعایت امانت الهی که رعایا هستند، کسب نام نیکو، کسب دعای خیر زیردستان و آبادانی و معموری ملک از جمله فواید رعایت عدل از سوی حکام و پادشاهان است که در قسم اول کتاب روضه مورد توجه سبزواری قرار گرفته است.(2)

اما بحث از عدالت غالباً از دایره انتزاعات ذهنی کمتر در مباحث اندیشمندان- حتی جدید‌ی‌ها- خارج می‌شود، اما محقق سبزواری برای تحقق عدالت پادشاه شرایطی را توصیه می‌کند که تا حدودی توانایی تحقق حقیقت عدالت را دارد. وی به پادشاه امور زیر را پیشنهاد می‌کند، از حال رعایا غافل نباشد، از اطراف و جوانب ملک و حوادثی که در آنها اتفاق می‌افتد، باخبر باشد، حق مظلومان از ظالمان بستاند، ظالمان را طبق قانون حق تنبیه کند تا باعث عبرت دیگران شود، عزل ظالم از مقام و منصب، تعیین روزهایی برای ارائه عرایض و مطالب توسط مردم به حاکم، ترک راحت‌طلبی، بی‌توجهی به چاپلوسان و تلاش برای خبر یافتن از حقایق امور و تعیین کسانی برای دادرسی با نظارت عالیه خود. خلاصه اینکه «قوام پادشاهی و نظام سلطنت و جهان‌داری به عدل است» چون «سلطنت نمی‌پاید، الا به لشکر و لشکر نمی‌باشد، الا به مال و مال نمی‌باشد، الا به معموری ملک و معموری ملک نمی‌باشد، الا به عدل.»(3)

با توجه به این نکته که در تفکر دینی، آزادی نیز با اجرای عدالت و از مجرای عدالت قابل تأمین است، بحث عدالت در تفکر سیاسی اندیشه‌گران مسلمان دارای جایگاه مهمی است. از مباحث دیگر در بحث عدالت، قواعد معدلت است که پادشاه باید آنها را رعایت کند که در مجال بهتری در شرح وظایف پادشاه متذکر آن خواهیم شد. شکر، صبر، توکل و حسن خلق از دیگر مبانی اخلاقی اندیشه سیاسی محقق سبزواری است که تلاش خواهیم کرد به برخی از نکات آنها در شماره آتی اشاراتی اجمالی داشته باشیم.

*پی‌نوشت‌ها در دفتر هفته‌نامه موجود است.