پایان ماه عسل پساکمونیستی(2)

/ آریل - کوهن  ● مترجم: سید رضی - عمادی

  در این مقاله که به قلم یکی از صاحبنظران آمریکایی به رشته تحریر درآمده، سیاست خارجی روسیه با نگاهی بدبینانه مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته و راهکارهایی برای مقابله با این سیاست پیشنهاد شده است. البته نباید از نظر دور داشت که این دیدگاه، یک دیدگاه عمومی و مورد اتفاق همه نویسندگان و صاحبنظران نیست، و هیچ کس نمی تواند تغییرات سیاسی و فکری در روسیه پس از جنگ سرد را نادیده بگیرد. گذشته از نگاه به شدت آمریکایی غالب بر این نوشتار، مقاله حاوی مطالب و نکات مهم و قابل تأملی برای علاقمندان است که مطالعه آن را ارزشمند می سازد. لازم به ذکر است که این مقاله زمانی به رشته تحریر درآمده که موضوع استقلال کوزوو هنوز جامه عمل نپوشیده بود. بخش دوم این مقاله تقدیم می شود.

   مانور خاورمیانه ای روسیه

روسیه، خاورمیانه پس از صدام را پاشنه آشیل آمریکا می داند. پوتین در مصاحبه با الجزیره سیاست خاورمیانه ای جدید روسیه را ترسیم کرد؛ این سیاست با سیاست آمریکا بسیار متفاوت است. پوتین مخالفت روسیه با جنگ عراق را تکرار کرد و نحوه اعدام صدام را زیر سوال برد. او از تلاش های آمریکا برای دموکراسی سازی در خاورمیانه هم انتقاد نمود. پوتین همچنین از شناسایی حماس و حزب الله به عنوان سازمان های تروریستی خودداری کرد. البته او نتوانست دلایل مهمی برای حمایت از حماس و حزب الله مطرح کند: ارتباط خوب روسیه با ایران که هم حامی حماس است و هم حامی حزب الله، تلاش برای برقراری ارتباط با دولت ها و جنبش های اسلامی که حامی حماس هستند و تلاش های مداوم برای حفظ حمایت دولت های اسلام گرا از روسیه در مواجهه با جوامع اسلامی در قفقاز شمالی و فراسوی آن، از مهم ترین دلایل چنین موضعی است.

پوتین در طول دیدارش از ریاض با پیشنهاد فروش رآکتور هسته ای صلح آمیز به عربستان سعودی جهان را متعجب کرد. او از بانک سعودی برای حضور در روسیه دعوت کرد و پیشنهاد خرید 150 تانک T-90 و دیگر تسلیحات را به عربستان سعودی داد. او در طول تمام مدت تور خاورمیانه ای اش به تمایل روسیه برای فروش هلی کوپتر و فراهم کردن سیستم ضد هوایی پیشرفته به کشورهای عربی اشاره داشت. پوتین در طول دیدارش از قطر خاطرنشان کرد که پیشنهاد ایرانی ها برای تشکیل یک کارتل گازی شبیه اوپک ایده جالبی است. پوتین سیاست خارجی جدید و سیاست خاورمیانه ای روسیه را بدین شرح جمع بندی کرد:

1- ایجاد موازنه قوا، پیروزی بزرگ دهه گذشته و کل تاریخ بشر است و می توان آن را یکی از مهم ترین شرایط برای حفظ ثبات و امنیت جهانی در نظر گرفت.

2- من نمی فهمم که چرا برخی (اروپا و آمریکا) ‌خود را هوشیار و متمدن تر از بقیه می دانند و فکر می کنند که آنها حق دارند استانداردهای خود را بر ما تحمیل کنند. استانداردهایی هم که از بیرون تحمیل می شوند بیش از آن که باعث تحولات مثبتی در جامعه شده و پیشرفت داخلی را منجر شود، پیامدهای تراژیکی دارد. بهترین مثال برای این مورد عراق است. این سیاست روسیه مورد تمجید عرب ها واقع شد، جایی که وضعیت ضد غربی و ضد اسرائیلی دوران حاکمیت اتحاد شوروی کاملاً تداعی می شد.

پادشاه عربستان، پوتین را سیاستمداری معرفی کرد که خواهان صلح و عدالت است. این نوعی عقب گرد و چرخش کامل از گذشته است زیرا 20 سال پیش و در طول اشغال افغانستان توسط اتحاد شوروی، اعراب بر ضد اتحاد شوروی عمل کردند و به جهاد علیه شوروی کمک مالی می نمودند. این سفر خاورمیانه ای، ارتباط های اقتصادی مسکو با کشورهای منطقه را بویژه در زمینه فروش تسلیحات بیشتر کرد.

فاکتورهایی که رفتار و اعمال پوتین در خاورمیانه را موجب شدند بدین قرارند:

1- با پذیرش روسیه توسط کشورهای خاورمیانه، مسکو به سیاست واگرایی از غرب ادامه خواهد داد.

2- روسیه در حال پیگیری مدل شورویایی مخالفت است که ابتدا با حضور بریتانیا و سپس آمریکا در خاورمیانه مخالف بوده و این نقش را با تحریک احساسات ضد غربی در خیابان ها و در میان نخبه های عرب بازی می کند. این همان سیاستی است که آلمان نازی آن را به خوبی اجرا می کرد. صحبت های پوتین در مونیخ، ‌مصاحبه اش با الجزیره، و کنفرانس مطبوعاتی در اردن و قطر، پیام دیپلماسی روسیه را نشان داد که حاکی از وسعت بخشیدن به اختلافاتش با واشنگتن می باشد.

3- رهبری روسیه نگران رشد زاد و ولد جمعیت مسلمان روسیه است، بویژه این که جمعیت ارتدوکس اسلاو نیز در حال کاهش است. روسیه در مرزهای جنوبی خویش بویژه در قفقاز شمالی با مشکل مواجه است و تا به حال دو جنگ در سال های 1994 و 1999 با چچن در این منطقه داشته است.

4- برخی از مسلمانان جوان روسیه بیش از آن که خود را شهروند روسیه تلقی کنند، به عنوان اعضای جامعه جهانی اسلام می دانند. حفظ و تحکیم روابط با قدرت های مسلمان مثل عربستان سعودی و ایران باعث می شود که این جوانان از حمایت یاغی ها در اوراسیا خودداری کرده و رادیکال سازی اسلام در روسیه نیز از طریق آموزش و تبلیغات اسلامی تعدیل یابد که این خود سیاست مهمی است و در دستور کار کرملین قرار دارد.

5- روسیه یکی از بزرگترین تولید کننده های نفت است که از قیمت بالای نفت سود می برد. روسیه بزرگترین تولید کننده نفت و گاز جهان و بزرگترین صادر کننده گاز است که عضو اوپک نیست، لذا علاقمند است که قیمت بالای انرژی را حفظ کند، که این امر با وجود تنش و کشمکش در خاورمیانه قابل تحقق است.

روسیه خواهان فروش تسلیحات هم به دولت های شیعه و هم دولت های سنی است، همان طور که پوتین فروش رآکتورهای هسته ای صلح آمیز و سیستم ضد هوایی را هم به ایران و هم به دولت های خلیج فارس پیشنهاد کرد. یکی از ناظران روسی در این مورد گفت: فروش تسلیحات برای ما متحد ایجاد می کند. روسیه فروش تسلیحات و رآکتورهای هسته ای را روشی می داند که از طریق آن متحد جذب می کند، نفوذش را تقویت می کند و قدرت مسلط در خاورمیانه (‌آمریکا)‌ را تضعیف می نماید.

اوپک گازی، یک ابزار جدید سیاست خارجی

روسیه در حال استفاده از موقعیتش به عنوان بزرگترین تولید کننده گاز طبیعی در جهان در جهت تقویت نقش اش در خاورمیانه و فراسوی آن می باشد. کارتل گازی جدیدی در حال شکل گیری است که از ایده کشورهایی که از وضعیت ژئوپلتیکی آینده سود می برند، بویژه ایران و روسیه، ملهم شده است. آیت الله خامنه ای در دیدار 29 ژانویه خویش با ایگور ایوانف دبیر شورای امنیت ملی روسیه خواستار ایجاد سازمان همکاری گازی شبیه به اوپک شد. این سازمان علی رغم مخالفت آذربایجان، کانادا، هلند و نروژ در 9 آوریل در اجلاس دوحه هم پیگیری و بدون اطلاع قبلی در مورد آن بحث شد. استراتژی گازی روسیه

روسیه در حال انجام بازی پیچیده ای است که طی آن احتمالاً امتیازات روسیه به عنوان یکی از بزرگترین تولید کنندگان با بیشترین ذخایر گاز در جهان افزایش خواهد یافت.

1- رویکرد روسیه نوعی رویکرد تدریجی است. روسیه هرگز به صورت علنی علاقه اش به شکل گیری کارتل گازی را نشان نداد اما برای اعلام آن منتظر یک فرصت ماند. پیام اغلب رسانه های روسی بعد از اجلاس سران در دوحه مخالفت با اوپک گازی بود. این دقیقاً همان چیزی است که شرکت گازپروم در پی آن است.

2- رویکرد روسیه نوعی رویکرد گام به گام است. علاوه بر اعلام غیر منتظره این کارتل که باعث ترس کشورهای خریدار شده است، مسکو در اجلاس دوحه ابتکار به خرج داد و گروهی در سطح بالا را جهت تعیین قیمت گاز تشکیل داد تا مدل های تعیین قیمت گاز مورد پذیرش دیگران را گسترش دهد. آشکار است که خود روسیه این گروه را هدایت خواهد کرد.

3- رویکرد روسیه معقول به نظر می رسد. تنظیم قیمت مورد حمایت کشورهای آمریکای لاتین (‌ونزوئلا، ‌بولیوی و آرژانتین) قرار گرفت که می خواهند اصول بازار را در تجارت گاز نادیده بگیرند. یک عضو بلند پایه هیأت روسی در دوحه گفت که اگر بازار گاز به سمت جهانی شدن پیش برود، قطعاً ایجاد یک کارتل گازی ضروری است.

4- چهارمین و مهم ترین استراتژی روسیه این است که یک کارتل گازی با هر نام دیگری هنوز یک کارتل است. اعضای کشورهای صادر کننده گاز با تقسیم کردن بازارهای بیشتری میان خودشان موافقت کردند، بویژه در اروپا که روسیه و الجزایر بازیگران اصلی هستند. این امر آشکارا سیاست آزاد سازی انرژی و آزاد سازی گاز اتحادیه اروپا را مورد چالش قرار می دهد.

اعضای گروه، دستیابی به فهم استراتژیک در مورد حجم صادرات، ایجاد خطوط لوله جدید و برنامه ریزی در مورد تحویل گاز را پیش بینی کردند. آنها همچنین بهره برداری کردن و توسعه میدان های گازی به صورت اشتراکی و همکاری کردن برای آغاز برنامه ریزی را پیش بینی نمودند. برای ادامه این کار، اعضا در اجلاس سالیانه بعدی شان در مسکو گردهم خواهند آمد و ایجاد یک دبیرخانه دائمی را پایه ریزی خواهند کرد.

نفت یک کالای جهانی است در حالی که گاز این ویژگی را ندارد، اما گاز طبیعی مایع به سرعت طی سال های آینده به سراسر جهان خواهد رسید و جهانی خواهد شد. تا 2010 سهم گاز طبیعی مایع از کل مصرف گاز طبیعی جهان دو برابر خواهد شد و بر خلاف آنچه که برخی از کارشناسان فکر می کنند، اگر مجمع کشورهای صادرکننده گاز به عنوان یک اوپک جدید ایجاد شود و اگر ملل مصرف کننده متحد نشوند، تعیین قیمت کاملاً در دست کشورهای صادر کننده خواهد افتاد، رویدادی که هیچ کدام از مصرف کنندگان خواستار وقوع آن نیستند. با این وجود روسیه و ایران علاقمند هستند تا اهرم ژئوپلتیکی شان را علیه اتحادیه اروپا در زمینه انرژی بیشتر به کار ببرند. دولت بوش به اجلاس دوحه واکنش نشان داد. النا رز لیتنن عضو بلند پایه کمیته امور خارجه کاخ سفید به وزیر خارجه نوشت که ایجاد اوپک گازی یک تهدید دراز مدت و مهم برای عرضه انرژی جهانی خواهد بود که آمریکا باید به شدت با آن مخالفت کند. مقامات آمریکا به کرات در محافل خصوصی هم نگرانی شدید خود را مطرح کرده اند.

همانطور که اوپک ثابت کرد، بازارهای بسته برای رقابت کردن، حمایت کردن از شرکت های ملی نفت و تولید محدود از طریق نظام سهمیه بندی باعث عرضه محدود و قیمت بالاتر خواهد شد. در دراز مدت، گاز تفاوتی با نفت نخواهد داشت.ادامه دارد ...