تنش‌ در ليبي؛ علل و پيامدها

سرويس خارجي: تحليلگران عواملي مانند رقابت برخي از کشورها در هواداري از جريان هاي گوناگون ليبي و تنش بر سر تصاحب قدرت و ثروت ميان گروه ها و قبيله ها را از برجسته ترين عواملي مي‌دانند که اوضاع داخلي ليبي را متشنج کرده است.

تارنماي روزنامه «الخبر» الجزاير به نقل از منابع پزشکي گزارش کرد: از زمان آغاز درگيري هاي 23 مهر ماه ميان نيروهاي هوادار «خليفه حفتر» ژنرال بازنشسته و نيروهاي مجلس شوراي انقلاب بنغازي تاکنون 399 نفر کشته شده اند .همچنين اين درگيري ها مهاجرت حدود 10 هزار خانواده را به همراه داشته است؛ به طوري که دو دولت موازي ليبي در «طبرق» به رهبري «عبدالله الثني» و در «طرابلس» به رهبري «عمر الحاسي» هم اعلام کرده اند که اوضاع شهرهاي ليبي به هم ريخته است.

بر پايه اين گزارش، در مناطق «بنينا» و «سيدي فرج» در حومه «بنغاري» درگيري هاي مسلحانه‌اي ميان نيروهاي مجلس شوراي انقلابيون بنغازي و نظاميان وابسته به ژنرال خليفه حفتر در جريان است و طي سه روز پيش دامنه درگيري‌ها گسترش يافته است.از شهريور ماه که کنترل طرابلس به دست گروه مخالفان دولت منتخب ليبي افتاد و نخست وزير و پارلمان موازي در آن مستقر شدند، ليبي داراي 2 دولت و 2 پارلمان است که هريک خود را مشروع مي دانند.

هرچند سازمان ملل و قدرت‌هاي بزرگ جهان دولت موازي عمر الحاسي را به رسميت نمي شناسند، اما متحدان سياسي وي اکنون بر مسند وزارتخانه هاي مهم در طرابلس تکيه زده اند.دولت و مجلس منتخب ليبي به نخست وزيري عبدالله الثني که از سوي جامعه بين المللي و سازمان ملل به رسميت شناخته مي شود از زمان تشديد درگيري ها به شهر طبرق واقع در شرق ليبي منتقل شده اند.

تحليلگران ريشه بحران هاي ليبي را در چندين عامل مي دانند. از ديدگاه آنان دخالت و چشم و هم چشمي برخي از کشورها در ليبي و هواداري آنها از گروه هاي ويژه از يک سو و تنش ميان جريان هاي داخلي و رقابت ميان قبايل مختلف در ليبي از سوي ديگر از مولفه هاي اساسي آشفتگي اوضاع اين کشور هستند.

در اين پيوند، روزنامه «النهار» لبنان در گزارشي به قلم «طارق متري» نوشت: برخي درباره اوضاع ليبي دچار سردرگمي شده اند و براي آنان بسيار سخت است که تحولات ليبي را تحليل کنند تا بدانند که چه چيزي سبب شده است تا اين کشور در اين وضعيت پيچيده گرفتار شود. اما برخي ديگر علت تنش هاي کنوني ليبي را به درگيري ميان اسلامگرايان و ليبرال ها نسبت مي دهند و بر اين باورند که اين اختلاف سبب شده است ميان کشورهاي عربستان سعودي، مصر و امارات از يک سو و قطر و ترکيه از سوي ديگر در ليبي رقابت در جريان باشد.

برخي ديگر بر اين مساله تاکيد مي کنند که رخدادهاي ليبي به سبب تنش ميان قبايل و مناطقي است که با همديگر به چشم و هم چشمي مي پردازند و اين تنش ها در واقع از ناتواني دولت در تقسيم قدرت نشان دارد.

درست است که هر يک از مولفه هاي ياد شده در آشوب هاي ليبي نقش دارد، اما براي تحليل دقيق رخدادهاي ليبي بايد تمامي مسائل مطرح شده در کنار هم مورد بررسي قرار گيرند.به نوشته روزنامه النهار همه عوامل يادآوري شده در کنار هم در بحران و آشوب هاي ليبي نقش داشته‌اند.

به عنوان مثال، کساني که اوضاع ليبي را به جنگ ميان اسلامگرايان و ليبرال ها نسبت مي دهند از اين مساله غافلند که اين 2 گروه در درون خود منسجم نيستند و اين افراد تنوع درون گروهي اين دو جريان را باور ندارند.گروه نخست شامل شورشيان انقلابي مصراته است و همه اين گردان ها و متحدان آنها اسلامگرا نيستند.

در گروه دوم هم ليبرال ها، محافظه کاران، سنت گرايان، فدرال‌ها، قبايل و گروه هايي از هواداران نظام پيشين ديده مي شوند. طرفداران نظريه ديگر بر اين باورند که تنش هاي ليبي بخشي از رويارويي بزرگ تر در منطقه است که ميان اسلامگرايان و دشمنان آنان جريان دارد . آنان بر اين باورند که مصر، عربستان و امارات در يک صف قرار دارند و ترکيه و قطر در صف ديگر. روزنامه النهار افزود: دخالت اين کشورها در امور ليبي از نظر عملي کم اثر است و به نظر نمي رسد که مداخله خارجي به علت خطرات موجود و هزينه هاي بالا بتواند سرنوشت ساز باشد.

درباره مناطق و قبايل هم بايد به اين مساله اعتراف کرد که مجلس نمايندگان که طبرق را به عنوان مقري براي خود برگزيده است در شرق ليبي از نفوذ بيشتري برخوردار است، اما اين به معناي آن نيست که طرف ديگري که طرابلس، مصراته و شماري ديگر از مناطق را در اختيار دارد در شرق ليبي از نفوذ برخودار نيست. شورشيان در بنغازي از قدرت بالايي برخوردارند و تندروها هم شهر درنه را در کنترل دارند و در آنجا اعلام خلافت کرده اند. از سوي ديگر قبيله ها مانند گذشته داراي تشکيلات اجتماعي يکپارچه نيستند و بسياري از افراد قبايل از پايگاه هاي خود خارج و در همه شهرها پراکنده شده اند.

همچنين اين قبايل بسياري از شيوخ خود را که از نفوذ سياسي بالا برخوردار بودند از دست دادند و ديگر قدرت به صف کردن قبيله براي رويارويي با قبيله رقيب را ندارند.

مساله قدرت در ليبي داراي دو صورت است. تنش ها در ليبي پيش از تشکيل دولت آغاز شد. اين تنش‌ها در واقع بر سر منابع نفتي است. مساله ديگر تنش بر سر قدرت داراي جنبه سياسي است که مربوط به اختلاف بر سر مشروعيت است.

ناظران بر اين باورند که در سايه وجود هرج و مرج به سبب وجود سلاح در ليبي افق هرگونه راه حلي براي حل بحران در اين کشور از راه به کار بستن گفتگوها ميان طرف‌هاي درگير تيره و تار به نظر مي رسد و همه ابتکار عمل هايي که از سوي دولت هاي منطقه و جامعه بين الملل ارايه شده با شکست روبرو شده است.

«ليلي بن خليفه» فعال حقوق بشر و جامعه مدني بر اين باور است که وجود آشوب، سلاح و پايبند نبودن طرف هاي درگير به حکم عقل و متمايل نبودن آنان براي پايان بخشيدن به بحران علت ناکارآمدي ابتکار عمل ها براي گفتگوي ملي در ليبي است و چنين چيزي تمامي نهادهاي اين کشور را بر هم زده است.بن خليفه افزود: ابتکار عمل‌هاي بسياري براي پايان بخشيدن به تنش‌ها ارائه شده است که در صدر اين ابتکار عمل ها طرح فرستاده ويژه دبير کل سازمان ملل در ليبي و طرح ابتکاري ارائه شده از سوي الجزاير و ميانجيگري سودان براي حل بحران ليبي است. اما همه اينگونه ابتکار عمل ها با شکست روبرو شده است. علت شکست ابتکار عمل هاي ارائه شده در اين است که طرف هاي درگير در ليبي از پيامد شکاف ها و حساسيت‌هاي دوره کنوني آگاهي ندارند.

همچنين «احمد درهوب» عضو شوراي ملي انتقالي پيشين ليبي، ششم آذر به تارنماي ارم نيوز گفت: ميليون‌ها قبضه سلاح در ليبي طرف‌هاي درگير را به سوي خشونت و تهديد سوق داده است و آنان با تهديد به وسيله سلاح تلاش مي کنند تا دستاورد سياسي داشته باشند.

همچنين روزنامه «الصحيفه» عربستان نوشت: در ليبي ميان طرف هاي درگير تنش ها به اوج خود رسيده و نبرد مسلحانه در اين کشور در جريان است.به نوشته اين روزنامه همه ابتکار عمل ها و گفتگوهايي که کشورهاي عربي که براي پايان بخشيدن به بحران در ليبي در پيش گرفته اند با شکست روبرو شده است.

با حضور گروه تروريستي – تکفيري داعش در شهر «درنه» ليبي، گمانه زني ها درباره دخالت نظامي در اين کشور به بهانه مبارزه با اين گروه در چارچوب ائتلاف مبارزه با داعش افزايش يافته است.در اين پيوند روزنامه «الخبر» الجزاير نوشت: ايالات متحده آمريکا از الجزاير، مصر و تونس خواسته تا براي يورش به گروه داعش در ليبي امکانات نظامي فراهم کنند.

گشايش راه هوايي بر روي هواپيماهاي ائتلاف بين المللي، اجازه گذر هواپيماها، فرود اضطراري هواپيماهاي آمريکا در پايگاه ها و نقل و انتقال زخمي شدگان در هنگام بمباران از جمله درخواست‌هايي است که آمريکا از اين کشورها درخواست کرده است.

همچنين تارنماي «البديل» مصر در گزارشي به قلم «محمود علي» نوشت: در شرايطي که نبرد ميان طرف هاي درگير در ليبي به اوج رسيده صداي بمباران از همه صداها بلندتر است.برپايه اين گزارش، آمريکا از شماري از کشورهاي عربي خواسته است تا با هدف به زانو در آوردن گروه تروريستي – تکفيري داعش تسهيلات نظامي ارائه دهند.

به نوشته تارنماي البديل، کشور سرشار از نفت ليبي به سبب درگيري داخلي و اختلاف ميان گروه‌هاي درگير به شکار فربه اي براي سياست‌هاي توسعه طلبانه آمريکا تبديل شده است و اين کشور به بهانه مبارزه با گروه تروريستي داعش که تحت نظارت واشنگتن در عراق رشد کرده اکنون ليبي را هدف قرار داده است.

اوضاع ملتهب ليبي براي کشورهاي همسايه به ويژه تونس و الجزاير نيز تهديد کننده است. ارتش اين دو کشور تاکنون شماري از عناصر تندروها را که تلاش کرده اند از مرزهاي ليبي روانه اين دو کشور شوند، دستگير کرده اند.

اين افراد با حمل سلاح تلاش کرده اند تا براي دامن زدن به اقدام تروريستي در اين کشورها برنامه‌ريزي کنند.همچنين شماري از افرادي که در الجزاير و تونس در فهرست تروريست ها قرار گرفته اند تلاش کرده اند با فرار به ليبي و يافتن پناهگاه امن در آينده، ثبات دو کشور يادآوري شده را به چالش کشند.

به گزارش تارنماي «سوييس اينفو»، «برناردينو ليوني» رئيس هيات سازمان ملل در ليبي نيز هشدار داده است که ارتباط ميان گروه تروريستي داعش و القاعده در جريان است تا گروه هاي تندرو از سوريه و عراق روانه ليبي شوند. کارشناسان بر اين باورند که گروه‌هاي تروريستي از ناامني و فضاي پر اختلاف ليبي سوءاستفاده مي کنند تا فضاي مساعدي را براي فعاليت زير شاخه‌هاي خود در اين کشور فراهم کنند.

به سبب وجود اختلاف هاي داخلي و دخالت خارجي و نبود دولتي قدرتمند که به تنش ها پايان دهد، ليبي با تهديد روبرو شده و تا کنون تلاش ها براي پايان دادن به تنش ها و برطرف کردن شکاف‌ها در ميان گروه هاي درگير در اين کشور راه به جايي نبرده است.

افزايش فعاليت هاي گروه تروريستي – تکفيري داعش در خاک ليبي و استقرار اين گروه در مرزهاي اين کشور نيز سبب شده است تا کشورهاي همسايه نسبت به آينده امنيت داخلي خود ابراز نگراني کنند.