باران رحمت /احسان آیتی

طبق آیات قرآن بین اعمال انسان و حوادث خوب یا ناگواری که در عالم رخ می دهد تا حدی رابطه وجود دارد. چنانچه می فرماید: «ولو ان اهل القری آمنوا و اتقوا لفتحنا علیهم برکات من السماء و الارض، و لکن کذبوا فاخذناهم بما کانوا یکسبون» اگر مردم ایمان آورده بودند و تقوا پیشه می کردند، برکتهای آسمان و زمین را بر روی آنها می گشودیم ولی تکذیب کردند و ما نیز ایشان را به خاطر اعمالشان مواخذه کردیم. (اعراف/96) البته همین مواخذه و عتاب نیز برای آن است تا بنده سرکش رو به خدا آورد و از فرصت توبه بهره جوید چنانچه می فرماید: «ظهر الفساد فی البر و البحر بما کسبت ایدی الناس ، لیذیقهم بعض الذی عملوا، لعلهم یرجعون». فساد در خشکی و دریا بواسطه افعال بد مردم پدیدار شد و سزای برخی از اعمالشان به آنها چشانده شد شاید که به سوی حق بازگشت کنند.(روم/41)

اگر بشر بر طبق رضای خدای عمل کند و راه طاعت او را پیش گیرد، نزول خیرات و باز شدن درهای برکات را در پی دارد و اگراین نوع از راه عبودیت منحرف گشته ، ضلالت و فساد نیت را دنبال کنند و اعمال زشت مرتکب گردند، باید منتظر ظهور فساد در خشکی و دریا و هلاکت امتها و سلب امنیت و شیوع ظلم و بروز جنگها و سایر بدبختی ها باشند .

البته باید توجه داشت که اعتقاد به تاثیر اعمال انسان در پیدایش حوادث عمومی به معنای انکار نظام علیت در جهان طبیعت نیست و بدین معنا نیست که به طورکلی علل طبیعی را از علیت انداخته شود.

بلکه منظور این است که هم علل طبیعی دست اندر کارند و هم افعال بندگان و هم خود خدای تعالی، نظیر نامه نوشتن که یک عمل است، هم به نوک قلم نسبتش می دهیم و هم به خود قلم و هم به دست نویسنده و هم به خود او.(1)

از سوی دیگر روشن است که تمامی حوادث طبیعی معلول گناه و برای کیفر بندگان نیست و گاه ممکن است به علت امتحان الهی و آزمودن بندگان باشد.چنانچه امتحان بعنوان یک سنت الهی حتی برای پیامبران و مقربان نیز وجود داشته است. چنانچه امیرالمومنین می فرماید: «ایزد تعالی بندگانش را که مرتکب اعمال ناشایست شوند، به کاسته شدن میوه هاشان و نگه داشتن برکات از ایشان و فرو بستن خزاین خیرات به روی آنان می آزماید. تا توبه کنندگان توبه کنند و گناهکاران از گناه کردن باز ایستند و پندگیرندگان پند گیرند.»(2)

خشکسالی و عدم نزول باران یکی از حوادث طبیعی است که چنانچه اشاره شد علاوه بر موقعیت جغرافیایی و علل طبیعی می تواند علل معنوی نیز داشته باشد.

در احکام اسلامی هنگام بروز این پدیده، خواندن نماز استسقاء مستحب است. در روایات، شیوع گناهان، کفران نعمتهای خدا، ندادن حق مردم، کم فروشی،ظلم، ترک امر به معروف و نهی از منکر، ندادن زکات، حکم کردن بر خلاف آنچه خدا نازل کرده و گناهانی دیگر نظیر اینها، که خشم پروردگار را برمی انگیزد، از جمله موانع نزول باران و خشکی زمین ذکر شده است. به همین جهت از مردم خواسته شده است در این هنگام، دسته جمعی در صحرا، با تضرع و زاری و استغفار از خداوند طلب باران کنند. در بیان امیرالمومنین آمده است: «خداوند، استغفار را سبب فراوانی روزی و رحمت بر آفریدگان قرار داده، که می فرماید: از پروردگارتان آمرزش بخواهید که او آمرزنده است تا از آسمان برایتان پی در پی باران فرستد. و شما را به وسیله اموال و فرزندان مدد کند.» (نوح/10 و11) (3)

در کتب فقهی آمده است مستحب است مردم قبل از ادای نماز به رد مظالم پرداخته و سه روز، روزه بگیرند تا با آمادگی معنوی کامل به درگاه روی آورند.این نماز همچون نماز عیدین در اصل بهتر است به جماعت باشد. ظاهرا بدان جهت که تفرق و پراکندگی جامعه خود یکی از علل قطع شدن رحمت الهی است. هم چنین مستحب است پیرمردان ، اطفال ، معلولین و حیوانات را با خود ببرند و اطفال را از مادران جدا کنند تا صدای ضجه و گریه زیاد شود، تا شاید این کار در دل آنها نوعی رقت و عطوفت ایجاد کند و مردمی که تا چندی قبل به یکدیگر ظلم نموده و به هم رحم نمی کردند اینک با دیدن این ناله ها دلشان به رحم آمده و همین امر سبب غلیان رحمت الهی شود چنانچه در روایات داریم به هم رحم کنید تا به شما رحم شود.

از سایر مستحبات این نماز این است که، روز اقامه نماز دوشنبه و اگر میسر نشد روز جمعه باشد.

امام جماعت به اتفاق مردم بطرف صحرا حرکت کند و حرکتشان با وقار و خشوع و با حالت درخواست باشد و بهتر آن است که بیرون شدنشان با قیافه و هیئتی باشد که رحمت خدا را جلب کند مثل پابرهنه بودن و امثال آن.

منبر را هم با خود بطرف صحرا ببرند و موذنهای شهر پیشاپیش امام جماعت حرکت کنند.

این نماز، اذان و اقامه ندارد و تنها موذن سه بار بانگ الصلوه می زند و بعد از فراغت از نماز امام جماعت، عبای خود را پشت و رو کند و بالای منبر و رو به قبله، صد مرتبه تکبیر، آنگاه روی بطرف مردم سمت راست خود نموده صد بار سبحان الله می گوید. سپس به طرف مردمی که در سمت چپ قرار دارند برگردانیده صد بار لااله الاالله و بعد رو به مردم کرده و صد بار الحمدلله می گوید. مردم نیز می توانند در گفتن این ذکرها امام را متابعت نمایند.

آنگاه همگی با خشوع و تضرع دست به دعا می شوند و در دعا کردن پافشاری می کنند از خدا با التماس طلب عطف و رحمت کنند. اگر تنها امام دعا کند و مردم آمین بگویند نیز صحیح است، آن گاه امام شروع می کند به ایراد خطبه و در خطبه مبالغه می کند در طلب عطف و رحمت و بهتر آن است که بعضی از خطبه هائی که از معصومین وارد شده را انتخاب کند.(4) نیکوست که مانند نماز عید دو بار خطبه بخواند اما خطبه دوم را به نیت رجاء ایراد کند نه بعنوان دستور.

این را نیز باید ملتفت بود که اگر اجابت این خواسته از ناحیه خدای تعالی به تاخیر افتاد مردم می توانند این مراسم را آن قدر تکرار کنند تا رحمت الهی آنان را دریابد و اگر در نیافت باز هم نباید زبان به اعتراض بگشایند و یا از رحمت الهی مایوس گردند بلکه باید بدانند که قطعا مصالحی مهمتر در بین بوده که خدای تعالی به آن واقف است و مردم از آن خبری ندارند.(5) مومنین واقعی کسانی هستند که در هر مصیبتی خدا را ملجا و مرجع خود می دانند و از این رو شایسته صلوات و رحمت خدا می باشند. «الذین اذا اصابتهم مصیبه قالوا انا لله و انا الیه راجعون اولئک علیهم صلوات من ربهم و رحمه» (بقره 156 و 157)

پی نوشت:

1- تفسیر المیزان ، آیه 217 بقره.

2و 3- نهج البلاغه دشتی، خطبه143.

4- نهج البلاغه ،خطبه 115 و 143

5- تحریرالوسیله امام خمینی(ره)