تهران محور همگرایی منطقه‌ای

علی تتماج

تهران در طول روزهای اخیر کانون رایزنی‌های دیپلماتیک متعددی بوده که بیانگر نقش و جایگاه مهم و تأثیرگذار جمهوری اسلامی ایران در معادلات منطقه‌ای و جهانی است. چنانکه «موگیرینی» مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا نیز سه‌شنبه(25/9/93) در بروکسل رسماً بر جایگاه ایران در معادلات جهانی تأکید کرد و خواستار بهره‌مندی اروپا از این ظرفیت‌ها شد.

در باب تحولات دیپلماتیک، تهران از یک سو میزبان سلیم عبدالله الجبوری، رئیس پارلمان عراق بود. همزمان «وائل الحلقی» نخست‌وزیر سوریه به تهران سفر کرد و با استقبال مقامات ایران مواجه شد. در نهایت، مولود چاووش اوغلو، وزیر امور خارجه ترکیه نیز در رأس هیئتی بلندپایه سیاسی و اقتصادی چهارشنبه وارد تهران شده و با مقامات ایرانی دیدار و گفت‌وگو کرد. این رایزنی‌ها در حالی صورت گرفت که بسیاری از ناظران سیاسی براساس شرایط منطقه، این سفرها را دارای ابعاد مهم و تأثیرگذاری دانسته‌اند که نشأت گرفته از جایگاه ایران در معادلات منطقه‌ای است.

بخشی از این سفرها، در قالب روابط دوجانبه تهران با این کشورها تعریف می‌شود. سفر وزیر مجلس عراق برای بررسی ابعاد تعاملات پارلمانی دو کشور و نیز تصویب هرچه سریع‌تر لوایح و طراح‌های توسعه روابط ایران و عراق در پارلمان‌های دو کشور عنوان شده است.

سفر نخست‌وزیر سوریه نیز به عنوان ارشد‌ترین مسئول سوری پس از رئیس‌جمهور سوریه، استمرار روابط راهبردی دو کشور است که در چارچوب تقویت همگرایی جبهه مقاومت صورت گرفته است. دو کشور به‌عنوان ارکان اصلی مقاومت منطقه، بر لزوم رایزنی‌ها و هماهنگی‌های مستمر تأکید دارند، به‌ویژه اینکه اکنون منطقه با تهدیدات تروریستی، صهیونیستی و آمریکایی مواجه است. مقامات کشورمان پس از دیدار با نخست‌وزیر سوریه، تأکید کردند: مراودات و همکاری ایران و سوریه از زمان بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران و رئیس‌جمهور فقید سوریه حافظ اسد در جریان بوده است و امروز نیز این مسیر ادامه دارد. کشور سوریه در مواقع حساسی نظیر جنگ تحمیلی، حمایت‌های مناسبی از جمهوری اسلامی ایران به عمل آورد و امروز نیز این ارتباط و حمایت‌های جمهوری اسلامی ایران از این کشور، ادامه‌دهنده همین مسیر است.

در نهایت نیز ایران و ترکیه همواره روابط گسترده و همه‌جانبه‌ای در حوزه‌های سیاسی، اقتصادی و امنیتی داشته‌اند، چنانکه تراز تجاری میان دو کشور به 30 میلیارد دلار نزدیک می‌شود. هر چند مواضع دو کشور در باب برخی تحولات منطقه از جمله نوع رفتار و دیدگاه ترکیه در قبال سوریه تفاوت دارد، اما این به معنای تقابل و دوری دو کشور نیست، چنانکه ایران از بهبود روابط ترکیه با عراق استقبال و بر کمک به تحکیم این روابط تأکید کرده است. استقبال ایران از رفع سوءتفاهم بین ترکیه و عراق و آغاز دوره جدیدی در روابط دو کشور با انجام سفر مقامات بغداد ـ آنکارا، موضوع فلسطین ـ که مسئله اصلی جهان اسلام است ـ که هر دو کشور ایران و ترکیه بر احقاق حقوق مردم فلسطین تأکید داشته و اقدامات توسعه‌طلبانه رژیم صهیونیستی را محکوم می‌کنند و در نهایت، آنکه ایران و ترکیه دو کشور با سابقه همکاری کهن که برای اولین بار در جریان سفر جناب آقای روحانی به ترکیه، شورای عالی همکاری راهبردی (کابینه مشترک) تشکیل دادند، از عوامل تأثیرگذار در نزدیکی دو کشور به توسعه روابط است.

اگرچه روابط تهران و آنکارا از قدمتی چند صد ساله برخوردار است، اما در دهه اخیر و پس از روی کار آمدن حزب عدالت و توسعه، دو کشور توانسته‌اند فصل جدیدی از روابط را به‌عنوان دو کشور مهم جهان اسلام آغاز کنند.

این سفر، اولین سفر مولود چاووش اوغلو به تهران پس از عهده‌گیری وزارت امور خارجه ترکیه در دوران نخست‌وزیری احمد داوود اوغلو است.

در کنار روابط دوجانبه میان ایران با این کشورها تحولات منطقه نیز از نکات بسیار مهم در این رایزنی‌ها است که لزوم همگرایی همسایگان را قوت می‌بخشد. اکنون منطقه با چند خطر مهم و اساسی همراه است که غفلت از آنها زمینه‌ساز چالش‌های منطقه‌ای برای هر چهار کشور و سراسر منطقه می‌شود. محور اول، مسئله تروریسم وارداتی به منطقه است. تروریست‌هایی که به گفته خود مقامات آمریکایی، دست‌پرورده آنان بوده تا تأمین‌کننده منافع غرب در منطقه باشند. دوم، تهدیدات رژیم صهیونیستی است که دامنه آن از مسئله فلسطین به منطقه گسترش یافته است، چنانکه این رژیم چندی پیش سوریه را هدف بمباران هوایی قرار داد. سوم آنکه، آمریکا که به دلیل چالش‌های داخلی و بیداری ملت‌ها، حضورش در منطقه کم‌رنگ‌تر شده، با ایجاد بحران‌های امنیتی و به‌ویژه ایجاد شکاف میان شیعه و سنی به دنبال احیای سلطه خود بر منطقه است و در این راه نیز از هیچ جنایتی فروگذار نیست.

مجموع این چالش‌ها در حالی منطقه را در بر گرفته است که نتیجه آن بر هر چهار کشور همسایه تأثیرگذار خواهد بود. بر این اساس، همگرایی و نزدیکی میان این کشورها برای مقابله با این تهدیدات امری ضروری است. در این میان، جمهوری اسلامی ایران از یک سو نقش میانجی برای حل اختلافات میان این کشورها را به‌خوبی ایفا می‌کند و از سوی دیگر، زمینه‌ساز هماهنگی میان چهار کشور برای مقابله با چالش‌ها و تقویت فرصت‌ها است. سفر مقامات ارشد سه کشور مذکور به تهران، نشانگر اراده همسایگان برای بهره‌گیری از ظرفیت‌های میانجی‌گرایانه ایران برای حل اختلافات منطقه‌ای و در نهایت، گام برداشتن هماهنگ در مقابله با چالش‌های منطقه از جمله در حوزه مبارزه با تروریسم و تهدیدات آمریکا و رژیم صهیونیستی است.