روسیه به دنبال ائتلاف‌های جدید علیه دیکتاتوری آمریکا

رضا اشرفی

بحران سوریه و اوکراین این بهانه را به دست روسیه و آمریکا داده است که بر خلاف گذشته، اختلافات خود را کاملاً علنی کنند. پیش از این، تعارفات سیاسی ایجاد شده در عرصه بین‌المللی، این امکان را از آنها می‌گرفت که به طور مستقیم علیه یکدیگر مواضع تند و واکنشی اتخاذ کنند. در حالی که چنین مواضعی از سوی چین در قبال آمریکا اعلام می‌شد. در پی ایجاد جنگ داخلی در اوکراین که عامل اصلی را باید در نهادهای تصمیم‌ساز و اطلاعاتی آمریکا جست‌وجو کرد، واشنگتن در اقدامی واکنشی به سمت تحریم علیه روسیه گرایش پیدا کرده است.

آخرین تحریم‌های تصویب‌شده کنگره علیه مسکو به هفته گذشته باز می‌گردد که همزمان زمینه‌های ارسال سلاح به اوکراین را نیز فراهم می‌کند. این در حالی است که هر کشوری تصمیم داشته باشد به کشورهای مخالف آمریکا که در بحران به سر می‌برد،‌ سلاح ارسال کند،‌ با واکنش تند واشنگتن مواجه شده و مقاماتش آن کشور را به حمایت از تروریسم متهم می‌کنند. برای نمونه، در حال حاضر هر کشوری سلاح در اختیار دولت سوریه قرار دهد، از سوی آمریکا متهم است که از تروریسم حمایت می‌کند و این در حالی است که آمریکا و دیگر متحدان به راحتی می‌توانند به اوکراینی سلاح صادر کنند که در حال کشتار مردم خود در مناطق شرقی این کشور است!

حال این سؤال مطرح می‌شود که در چنین شرایطی که آمریکا از چنین رویکردی حمایت می‌کند و به طور مداوم در حال تشدید تحریم‌ها علیه روسیه است، مسکو از کدام رویکرد استفاده کرده و چه سیاستی را در پیش گرفته است؟ مسکو در اولین گام‌های خود به تحریم علیه برخی از کشورهای غربی دست زده است و مهم‌ترین ابزاری که می‌تواند از آن بهره‌مند شود، به حوزه انرژی باز می‌گردد، به‌خصوص که صدای سرمای زمستان نیز به گوش می‌رسد، اما روس‌ها تاکنون به شکل جدی به این سمت گرایش نداشته و از این ابزار راهبردی در این زمینه استفاده نکرده‌اند. این در حالی است که بر اساس سابقه عملکردی روس‌ها در سال‌های گذشته،‌ این انتظار شکل گرفته که روسیه به عنوان اولین گزینه، از ابزار گاز استفاده کند.

در حالی که روسیه از این ابزار قدرتمند استفاده نمی‌کند، پس کدام راهبرد را پیش‌روی خود می‌بیند؟ به هر شکل نمی‌توان گفت که ولادیمیر پوتین نسبت به این مسئله حساس نبوده و برنامه‌ای ندارد. نیم‌نگاهی به رفتارهای سیاسی رئیس‌جمهور روسیه در ماه‌های گذشته و به‌خصوص چند روز اخیر نشان می‌دهد که روسیه در پی آن است تا از ابزارهای کارآمد و بلندمدت در قبال تحریم‌ها و تحریک‌های واشنگتن استفاده کند.

در این زمینه، اولین گام مهم و تأثیرگذار را باید در قرارداد گازی روسیه و چین مشاهده کرد که در سفر پوتین به پکن و دیدار با شی‌جی‌پینگ شکل گرفت. قرارداد گازی پکن- مسکو با بیش از 400 میلیارد دلار نشان داد که روسیه به دنبال کاهش تمرکز صادرات انرژی خود به سمت غرب است. این موضوع از سوی دیگر، اتحاد راهبردی غیرقابل انکاری را بین دو کشور قدرتمند ایجاد می‌کند که تحکیم آن می‌تواند قدرت غرب را با چالش‌های جدی مواجه کند. به‌ویژه که هر دو کشور دارای رویکردهای بسیار جدی ضدهژمون هستند. چنین اتحادی، وقتی با ترکیب اقتصاد شرقی همراه باشد، می‌تواند بنیاد غربی اقتصاد بین‌الملل را آشفته کند تا اینکه پس از آن قادر نباشد، کشورهای مخالف را با تحریم مواجه کند. در این زمینه، افتتاح بانک شرقی از سوی چین که روسیه نیز در مرکز آن قرار دارد، از اهمیت قابل توجهی برخوردار است.

رفتارها و سفرهای روزهای اخیر پوتین به کشورهایی چون ازبکستان و هند و همچنین حمایت از پاکستان در همین زمینه انجام می‌شود. مجموع این مسائل نشان می‌دهد که روسیه در حال ایجاد اتحادها و ائتلاف‌هایی است که بوی شرقی می‌دهد. معنای شرقی این‌بار آن است که کشورهای مخالف آمریکا علیه امپراتوری سرمایه‌داری متحد شوند. رئیس‌جمهور آمریکا به همین مناسبت وارد هند شده و در دیدار با نخست‌وزیر آن تأکید کرده است که دهلی نو در مرکز سیاست‌های روسیه قرار دارد.

هند و پاکستان از اعضای ناظر سازمان همکاری شانگهای هستند و چین و روسیه از عضویت دائم آنها حمایت می‌کنند. از این‌رو با توجه به اینکه هند در عرصه بین‌المللی گرایش‌های تمرکزگریز دارد و این موضوع را طی سال‌های گذشته به نمایش گذاشته است و همچنین پاکستان پس از فروپاشی شوروی سابق با آمریکا دچار اختلافات بنیادی شده است، حمایت سیاست شرقی از این دو کشور می‌تواند به پیمانی منطقه‌ای منجر شود و حتی از اختلافات دوجانبه دهلی‌نو و اسلام‌آباد بکاهد. نباید فراموش کرد که سازمان همکاری شانگهای به‌تنهایی بیش از نیمی از جمعیت جهان را در اختیار دارد و پیوند مسئله انرژی، بازار، اقتصاد، امنیت در این حوزه می‌تواند مرکزیت اقتصادی غرب را به حاشیه براند. از این منظر، روسیه تمام‌قد از این سیاست ائتلاف و اتحاد شرقی حمایت می‌کند. به‌خصوص که در حوزه‌های دیگر از جمله خاورمیانه، آفریقا و آمریکای‌لاتین از حمایت‌های فراوانی برخوردار است. روسیه حتی در رویکردی جدید به خاورمیانه و نزدیک‌شدن بیشتر به گروه مقاومت در پیامی به دبیر کل حزب‌الله تأکید کرده است که سلاح‌های روسیه در خدمت حزب‌الله و رویکردهای منطقه‌ای آن است. با این سیاست، روسیه خواهان گسترش و تقویت حوزه‌های اتحادی علیه آمریکا و متحدانش است.