آداب انتقاد، حقوق منتقد / مهدی سعیدی

پايگاه بصيرت؛ گروه سياسي/ مساله مواجهه منتقدين با مسئولين و دولتمردان و چگونگي مواجه دولتمردان با منتقدين همواره يکي از مباحث مهم در حوزه علوم سياسي بوده است. ذائقه آدمي اينگونه است که معمولا از نقد و نصيحت گريزان است، و در اين بين صاحبان قدرت بيش از ديگران نسبت به اين مهم حساسيت دارند! و ترجيح مي‌دهند که مبسوط اليد باشند تا پاسخگو! اما حقيقت آن است که راه صلاحي جز عبور از آوردگاه "نقد" نيست و نزديکترين راه براي افتادن در باتلاق خودرايي و خودکامگي، عدم نقدپذيري و پاسخگويي است. لذا نقد موهبتي ارزشمند است که اگر سياستمداران به حقيقت کنه آن پي ببرند، بايد با آغوشي باز به استقبال آن روند.

در اين بين تنظيم مناسبات منتقدين و نقدشوندگان شايد مهمترين مساله باشدکه اگر به درستي تعريف گردد، شاهد ظهور و بروز بخش عمده‌اي از تنش‌ها و آفات فعاليت‌هاي سياسي نخواهيم بود. در چارچوب اين مناسبات هم حقوقي براي منتقدين تعريف شده و هم ناقدان بايد به آداب و مرامي پايبند باشند. اين آداب و مرام از آن جهت اهميت دارد که اولا نقد اگر در اين چارچوب صورت نپذيرد، تاثير چنداني نخواهد گذاشت و ثانيا فراموش نبايد کرد که نقدشوندگان نيز از حقوقي برخوردارند که نبايد آن را زير پا گذاشت.

از سويي ديگر، انتقادشوندگان نيز بايد به آدابي مزين بوده و منتقدين را به رسميت شناخته و براي ايشان احترام قائل باشند، ضمن آنکه همانطور که اشاره شد از حقوقي نيز برخوردارند. بالاخص آنکه انتقاد شوندگان دولتمرداني صاحب قدرت بوده که ضمن داشتن اقتدار، اعتبار و مشروعيت خود را به واسطه وکالت منتقدين کسب کرده باشند.

در اين بين همواره يکي از دغدغه‌هاي مهم رهبر معظم انقلاب اسلامي تنظيم اين مناسبات و ارائه شاخصه‌هايي بوده که در طي سال‌هاي متمادي بدان اشاره گرديده است و مي‌تواند مرامنامه‌اي براي دولتمردان و منتقدين آنان باشد. آخرين نمونه از اين رهنمودها، بيانات ايشان در ابتداي سال جديد و در جمع زائران حرم رضوي است که حاوي ملاحظات ارزشمندي است که بايد به دقت بازخواني شود.

معظم له با صراحت مي‌فرمايند: «امروز وظيفه‌ي همه‌ي آحاد ملّت اين است که از مسئولين کشور حمايت کنند و به مسئولين دولتي کمک کنند. اين مخصوص اين دولت نيست، مربوط به همه‌ي دولت‌ها است؛ دولت‌هايي هم که بعداً سرِ کار مي‌آيند همين خصوصيت را دارند» و در ادامه با تاکيد بر وجود منتقدان و به رسميت شمردن جايگاه ايشان تاکيد مي‌دارند: «البتّه هر دولتي منتقديني دارد، اين دولت هم منتق��يني دارد، دولت‌هاي قبلي هم هرکدام انتقادکنندگاني داشتند؛ تا اينجاي قضيه هيچ اشکالي ندارد. کساني هستند که اين روش را قبول ندارند، اين رفتار را قبول ندارند، اين حرف را قبول ندارند، اين سياست را قبول ندارند؛ اينها منتقدند و انتقاد مي‌کنند، مانعي ندارد؛»

حضرت آيت الله خامنه‌اي در ادامه به منتقدان چنين توصيه مي‌کند: «انتقادها بايد در چهارچوب منطقي باشد. خود بنده هم به دولت‌هاي گوناگون انتقادهايي داشتم، اين انتقادها را همواره هم تذکّر داده‌ام، در هيچ موردي از آنچه به نظر من عيب بوده و جاي انتقاد بوده است، از تذکّر خودداري نکردم؛ منتها اين تذکّرات را در وضع مناسب و در موقعيت مناسب و با شکل مناسب داديم؛ يا پيغام داديم، يا حضوري گفتيم، يا اصرار کرديم. تذکّر‌دادن هيچ اشکالي ندارد امّا اين تذکّر بايستي جوري باشد که اعتماد عمومي را از کساني‌ که مسئولند و مشغول کارند، سلب نکند؛ تذکّر دادن بايد جوري باشد که موجب بي‌اعتمادي عمومي نشود، اهانت وجود نداشته باشد و روشهاي خشم‌آلود وجود نداشته باشد؛ همه با برادري اسلامي به مسئله‌ي ارتباطِ ميان دولت و ملّت نگاه کنند و با آن شيوه ‌رفتار بکنند.»

توصيه ها تنها به منتقدين خلاصه نمي‌شود. بلکه رهبر معظم انقلاب اسلامي از دولتمردان نيز مي‌خواهد که حقوق منتقدين را پاس داشته و مبتني بر اصول و شاخصه‌هايي عمل نمايند. معظم له تاکيد دارند: «البتّه اين طرفيني است. من، هم به مردم اين توصيه را عرض ميکنم که با دولت بايستي مهربانانه و با نگاه همراهي و همدلي سخن گفت، هم به مسئولان کشور – در سه قوّه – اين را تأکيد مي‌کنم که آنها هم بايد با منتقدين خود و با کساني که از آنها انتقاد ميکنند رفتار مناسبي داشته باشند، آنها را تحقير نکنند، به آنها اهانت نکنند؛ تحقير مخالفان از سوي مسئولان، خلاف تدبير و خلاف حکمت است. من مردم عزيزمان را به بي‌تفاوتي دعوت نميکنم، به نظارت نکردن دعوت نميکنم؛ آنها را به اهتمام در مسائل اساسي کشور دعوت ميکنم؛ امّا اصرار ميکنم که برخوردها نه از سوي مردم نسبت به مسئولين و نه از سوي مسئولين نسبت به منتقدين، تخريبي نبايد باشد؛ نه تحقير باشد، نه اهانت باشد.»

در ادامه معظم له به منتقدان برنامه‌اي هسته‌اي اشاره کرد و دولتمردان و "دلواپسان" را چنين توصيه مي‌کند: «ممکن است در يک قضيه‌اي، يک عدّه‌اي دغدغه داشته باشند؛ دغدغه داشتن جرم نيست؛ دلواپس بودن جرم نيست. مي‌توانند کساني حقيقتاً نسبت به يک مسئله‌ي مهم و حسّاس کشور، احساس دلواپسي و دغدغه‌مندي کنند؛ هيچ مانعي ندارد؛ امّا اين به‌معناي متّهم کردن نباشد، به‌معناي ناديده گرفتن زحمات و خدمات نباشد. از آن طرف هم دولت و طرف‌داران دولت به کساني که ابراز دغدغه و دلواپسي ميکنند، بايستي اهانتي نکنند.»

بنظر مي‌رسد اين تاکيدات و توصيه ها می‌تواند الگوي مناسبي برای تعامل دولت و منتقدين بالاخص در سال 1394 باشد. سالي که آغاز آن با موضع مهمي چون مذاکرات هسته‌اي آغاز گرديده و پايان آن به دو انتخابات مهم مجلس شوراي اسلامي و مجلس خبرگان رهبري ختم خواهد شد.