تغییر ماهیت

جواد کچوئیان / دستیار وزیر امور خارجه

گسترش سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (NATO) در دو بعد جغرافیایی و کارکردی از اواخر دهه 90 میلادی آغاز و طی سال‌های اخیر با تحولات گسترده و وسیعی روبه‌رو بوده که در نهایت، هدف آن تعریف کارکردی جدید برای ناتو، به عنوان مهم‌ترین نهاد امنیتی – نظامی کشورهای اروپایی و آمریکاست. متعاقب فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و انحلال پیمان ورشو، سازمان پیمان آتلانتیک شمالی که در تاریخ چهارم آوریل سال 1949 توسط 12 کشور غربی تأسیس شد، تحت رهبری ایالات متحده آمریکا و با اتخاذ سیاست درهای باز در خصوص پذیرش اعضای جدید، زمینه گسترش جغرافیایی این سازمان را هموار کرد. سازمان پیمان آتلانتیک شمالی سیاست جدید خود را براساس ماده 10 معاهده واشنگتن (مصوب سال 1949 میلادی) و تصمیمات اتخاذ شده در نشست سران ناتو در واشنگتن در سال 1999، به عنوان استراتژی ناتو در قرن 21 در دستور کار قرار داد.

در پی این تصمیم و طی سه مرحله در سال 1999 سه کشور مجارستان، جمهوری چک و لهستان در سال 2004 هفت کشور رومانی، بلغارستان، لیتوانی، لتونی، استونی، اسلوواکی و اسلوونی و در نهایت در سال 2009 دو کشور آلبانی و کروواسی به عضویت ناتو درآمدند که به این ترتیب اعضای ناتو از 16 به 28 عضو افزایش یافت. با توجه به تداوم سیاست درهای باز این سازمان، پیش‌بینی می‌شود در آینده کشورهای دیگری به ویژه از منطقه اروپای شرقی (بوسنی و هرزگوین، صربستان، مقدونیه و مونته نگرو) و منطقه مشترک المنافع و قفقاز (گرجستان و اوکراین) به این مجموعه بپیوندند.

اعضای برجسته ناتو معتقدند پذیرش اعضای جدید از یک‌سو باعث از بین رفتن کامل تقسیم‌بندی‌های ایدئولوژیک و سیاسی دوران جنگ سرد و گسترش آزادی و دموکراسی در این کشورها شده و از سوی دیگر انگیزه دیگر کشورها برای عضویت در این سازمان را برای پیگیری اهداف آن تقویت می‌کند.

در واقع عضویت اعضای جدید به ویژه کشورهایی که دارای شرایط خاص ژئوپلتیکی و استراتژیکی بودند، نه تنها منجر به گسترش جغرافیایی ناتو شد بلکه زمینه گسترش کارکردی آن را فراهم کرد.

حضور کشورهای بالتیک، اروپای شرقی و مرکزی و منطقه آسیای مرکزی و قفقاز در ناتو باعث می‌شود تا آمریکا و ناتو توان و قابلیت‌های خود را در راستای اهداف و استراتژی موردنظر خود تقویت کنند.

ناتو به موازات تحولات جهانی و منطقه‌ای و تغییر رویکردهای امنیتی در جهان، تحولات ساختاری و کارکردی جدیدی را در دستور کار خود قرار داده است. به عبارت دیگر، ناتو با اتخاذ تصمیم‌های استراتژیک، از یک نهاد دفاعی به یک سازمان تهاجمی تبدیل شده و برای خود مأموریت‌های جدیدی در فضای نوین بین‌المللی تعریف کرده است. در این تعریف جدید، موضوع مبارزه با گسترش سلاح‌های کشتار جمعی و تروریسم به عنوان استراتژی جدید ناتو در قرن 21 در نظر گرفته شده و با تصویب حضور این سازمان در کشورها و مناطق مختلف جغرافیایی از جمله در افغانستان، عراق، آسیای مرکزی و قفقاز، مدیترانه که از لحاظ سیاسی و راهبردی برای ناتو حائز اهمیت است و نیز تصمیم مهم و استراتژیک ناتو برای تشکیل نیروی واکنش سریع با هدف انجام عملیات در مناطق خارج از حوزه سنتی فعالیت‌های این سازمان، این موضوع را تثبیت کرده است.

قابل ذکر است که نیروی واکنش سریع ناتو شامل 21 هزار نفر از نظامیان حرفه‌ای زمینی، دریایی و هوایی ارتش آمریکا، کانادا و کشورهای اروپایی است. این نیرو با داشتن امکانات و تجهیزات پیشرفته قادر خواهد بود در عرض یک هفته، آماده انجام عملیات در مناطق موردنظر ناتو باشد.

ناتو در چارچوب استراتژی جدید خود، روند تبدیل شدن به سازمانی جهانی و بسترسازی لازم جهت مشارکت و مداخله این سازمان در بحران‌های منطقه‌ای و بین‌المللی را پیگیری می‌کند. آمریکا و کشورهای اروپایی عضو ناتو در حال حاضر در این مورد که تروریسم بین‌المللی و سلاح‌های کشتار جمعی بزرگترین تهدید برا‌ی آنهاست، اتفاق‌نظر دارند. همچنین مبارزه با مواد مخدر، دزدی دریایی، امنیت انرژی و حفظ محیط‌زیست را در دستور کار خود قرار داده‌اند و با هدف مقابله با این پدیده‌ها، سعی بیشتری در گسترش حوزه جغرافیایی و کارکردی خود می‌کنند.

تغییر در رهیافت «مقابله با تعرض به اعضا» به رهیافت «مقابله با تهدید علیه منافع اعضا» و نیز تبدیل ماهیت ناتو از «دفاعی و نظامی» به «سازمانی دفاعی و با رویکرد امنیتی – سیاسی» و پیگیری روند تبدیل ناتو به سازمانی جهانی و بسترسازی لازم برای مشارکت و مداخله در بحران‌های منطقه‌ای و بین‌المللی و توافق‌های آن با دبیر کل سازمان ملل متحد در سال 2008 همه مبین رویکرد نوین ناتو در مأموریت‌های جدید خود است. در این راستا نخستین اقدام خارج از منطقه‌ای ناتو، به دخالت نظامی این سازمان در بحران بالکان، یوگسلاوی سابق و کوزوو در اواخر دهه 90 باز می‌گردد.

دخالت نظامی نیروهای بین‌المللی به رهبری آمریکا در عراق در سال 2003 میلادی و فشار آمریکا به ناتو برای ایفای نقشی مستقیم در روند تحولات این کشور، موجب ورود ناتو به عراق و به عهده گرفتن نقش آموزش نیروهای عراقی شد. متعاقبا ناتو به ایفای نقشی بیشتر در عراق از جمله در حمایت از ایجاد و گسترش مؤسسات امنیتی و انتقال و استقرار تجهیزات نظامی در ساختار دفاعی و امنیتی این کشور پرداخت اما به دلیل عدم پذیرش مردم و مسؤولان عراقی، ناتو در نهایت راه خروج از عراق را دنبال کرد.

آخرین عملیات نظامی ناتو نیز متعاقب تصویب قطعنامه شماره 1973 شورای امنیت سازمان ملل متحد در ماه مارس 2011 در لیبی صورت گرفت. مداخله نظامی ناتو به بهانه مسؤولیت حمایت از شهروندان و اجرای منطقه پرواز ممنوع انجام گرفت که منجر به سقوط رژیم قذافی شد. متعاقب این مداخله، بحث‌های حقوقی گسترده‌ای در خصوص عدم مشروعیت عملیات ناتو در لیبی و مداخله ناتو در کشورها با توجیهاتی چون مداخله بشردوستانه و دفاع پیشگیرانه در محافل سیاسی، نظامی و آکادمیک جهان شکل گرفت. با توجه به سابقه ناتو و دخالت نظامی آن در بالکان و لیبی، برخی احتمال دخالت ناتو در بحران سوریه را می‌دادند اما آندرس فوگ راسموسن، دبیرکل ناتو (نخست‌وزیر سابق دانمارک و دبیر کل ناتو از سال 2009 تاکنون) در خصوص مداخله احتمالی ناتو در سوریه گفت: «ناتو هیچ برنامه‌ای برای مداخله در بحران سوریه ندارد اما خود را برای هر شرایطی آماده کرده است.»

اینکه چرا ناتو تاکنون در سوریه دست به هیچ اقدامی نزده، دلایل و ملاحظات خاص خود را دارد و نیازمند بحث جدیدی است. سران کشورهای ناتو معمولا هر دو سال یک بار گردهم می‌آیند تا آخرین تحولات بین‌المللی و ضرورت‌های تطابق خویش با تغییرات جهانی را بررسی کرده و به تصمیم‌های جدیدی مطابق با نیازهای خود در چارچوب ناتو دست یابند. آخرین نشست سران سازمان پیمان آتلانتیک شمالی در ماه مه سال 2012 در شیکاگو برگزار شد. سران سازمان آتلانتیک شمالی همچنین با تأکید بر اینکه عملیات ناتو در افغانستان، اولویت اول آنها محسوب می‌شود و با انتشار سندی مجموعه‌ای از اقدام‌های عملی را در این حوزه تعریف، مصوب و عملیاتی کردند.

نیروهای ناتو اکنون پس از سال‌ها حضور در افغانستان بدون اینکه دستاورد مهمی داشته باشند، تصمیم به ترک این کشور در سال 2014 گرفته‌اند. توسعه سامانه سپر موشکی ناتو، برنامه دفاع هوشمند در راستای کاهش هزینه‌ها و مقابله با بحران اقتصادی و بررسی پیوستن کشورهای بوسنی، مقدونیه، گرجستان و مونته‌نگرو به این پیمان از دیگر محورهای حائز اهمیت نشست یاد شده بود. در بیانیه پایانی این نشست، ضمن ابراز نگرانی از برنامه هسته‌ای کشورمان، اعضا خواستار پایبندی ایران به قطعنامه‌های شورای امنیت شده و از راه‌حل دیپلماتیک و تداوم مذاکرات 1 + 5 با ایران استقبال کرده‌اند. تصویب سامانه سپر دفاع موشکی ناتو در راستای شکل‌دهی به ساختار جامع دفاع موشکی ناتو، با هدف تحت پوشش قرار دادن تمام کشورهای عضو ناتو و استقرار بخش‌هایی از آن در منطقه خاورمیانه و تصمیم ناتو به استقرار پدافند ضدهوایی پاتریوت در ترکیه و تقویت همکاری‌های ناتو با کشورهای حوزه خلیج‌فارس و منطقه خاورمیانه در چارچوب برنامه «گفت‌‌و‌گوی مدیترانه» و طرح «ابتکار همکاری استانبول» از جمله اقدام‌های این سازمان است که می‌تواند منافع و امنیت کشورمان را نیز متأثر سازد.

روسیه در حالی که به طور سنتی با موجودیت ناتو مخالف و نسبت به گسترش آن به سمت شرق اروپا به شدت معترض بوده، مفهوم استراتژیک نوین ناتو مبنی بر دخالت در بحران‌های منطقه‌ای خارج از قلمروی سازمان را نگران‌کننده خوانده است اما دستگاه دیپلماسی آن کشور به این جمع‌بندی رسیده که به علت ناتوانی برای جلوگیری از گسترش جغرافیایی و کارکردی ناتو و عدم امکان مقابله با آن در شرایط کنونی محیط بین‌المللی، بهتر است از طریق تعامل با ناتو بر روند تصمیم‌گیری‌ها و تحولات امنیتی آن تأثیر گذارد. درخواست روسیه برای اجرای سیستم پدافند دفاع موشکی مشترک با ناتو و نیز انجام آزمایش‌های مشترک سلاح‌های دفاعی، در همین راستا صورت گرفته است. متقابلا اعضای ناتو نیز با توجه به اهمیت و وزن سیاسی و ژئوپلتیک روسیه در روند تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی، به تداوم سیاست همکاری و تعامل با روسیه ادامه داده‌اند.

سازمان پیمان آتلانتیک شمالی در سال‌های اخیر و در راستای استراتژی نوین و اهداف تعریف شده خود، حضور در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا را به شکل جدی در دستور کار قرار داده و ضمن تصمیم‌های مهمی که در این زمینه اتخاذ کرده، طیف وسیعی از موضوع‌های جهانی را به عنوان منابع جدید تهدید علیه منافع سازمان، شناسایی و تعریف کرده است. با وجود ناکامی ناتو در عراق، افغانستان و... این سازمان، تعاملات و همکاری‌های امنیتی، سیاسی، پارلمانی و دفاعی خود را با روسیه، هند، چین، پاکستان، رژیم صهیونیستی، شورای همکاری خلیج‌فارس، اتحادیه عرب و دیگر اتحادیه‌ها و مناطق جغرافیایی به منظور تحقق اهداف و استراتژی نوین سازمان آتلانتیک شمالی، طراحی و اجرا می‌کند که این امر تأثیرات خاص خود را در منطقه پیرامونی کشورمان داشته اما تحولات و فعالیت‌های ناتو نیازمند توجه و رصد دقیق است.