مبارزه با داعش؛ از حرف تا عمل

مبارزه با داعش گرچه یک راهبرد مورد تایید همه کشورهای خاورمیانه به ویژه ائتلاف مبارزه علیه داعش است، اما رقابت‌های منطقه‌ای و سودجویی‌های فرامنطقه‌ای از اتخاذ یک رویکرد مشترک برای رویارویی با این گروه تروریستی جلوگیری می‌کند.

به گزارش «ایرنا» وزارت امورخارجه ترکیه سی‌ام بهمن ماه اعلام کرد آنکارا و واشنگتن به توافقی برای آموزش مخالفان سوری دست یافته و یادداشت تفاهمی امضا کرده‌اند. از سوی دیگر، پنجم اسفندماه «تمیم بن حمد بن خلیفه آل ثانی» امیر قطر، طی سفر به آمریکا با «باراک اوباما» رئیس جمهوری آن کشور، دیدار کرد. دو طرف با تاکید بر مبارزه با داعش و تندروی (افراط گری) در منطقه، شیوه‌های این مبارزه را بررسی کردند.

در تکمیل دو رویداد بالا، طی هفته گذشته ریاض میزبان مقام‌های بلندپایه کشورهای حاشیه خلیج فارس و آمریکا بود. با این همه از دید برخی از تحلیلگران، نشست رئیسان جمهوری ترکیه و مصر در عربستان مهمترین اقدام بود که افزون بر نشان دادن خواست عربستان برای ایجاد بلوکی در برابر ایران، نوعی تلاش‌های منطقه‌ای به منظور ایجاد هماهنگی برای مبارزه با داعش را به نمایش گذاشت.

با نگاه به این رویدادها و کنار هم قرار دادن تکه‌های این جورچین (پازل) می‌توان به این نتیجه رسید که هماهنگی‌هایی میان کشورهای شرکت‌کننده در ائتلاف مبارزه علیه داعش در حال شکل‌گیری است اما این پرسش پیش می‌آید که آیا چنین رویدادهایی بر مبارزه با داعش تاثیری دارد؟

اگر نگاهی کوتاه بر روند حوادث پس از پیدایش داعش و تغییر مواضع کشورهای دخیل در مساله سوریه طی این مدت داشته باشیم، نوعی تغییرِ رویکرد تدریجی را در برخی کشورهایی که پیش از این با اقدام‌های خود به تقویت داعش کمک می‌کردند، می‌بینیم.

برکناری «بندر بن سلطان» از ریاست دستگاه اطلاعات عربستان، شاید نخستین گام و یکی از مهمترین نشانه‌های چنین تغییر رویکردی بود. نشست بیستم شهریورماه در «جده» عربستان و نشست چند روز پس از آن در پاریس، نقطه اوج چنین تغییری بود که به تشکیل ائتلافی از کشورهای منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای با عنوان «ائتلاف مبارزه علیه داعش» منجر شد.

هر چند در این میان، برخی کشورهای منطقه مانند ترکیه و عربستان به طور همزمان مبارزه با داعش و براندازی رژیم سیاسی حاکم بر سوریه را پیگیری می‌کردند، اما از همان آغاز روشن بود مبارزه با داعش خواه ناخواه به معنای تقویت مواضع «بشار اسد» رئیس جمهوری سوریه در عرصه نبرد میدانی خواهد بود. به همین دلیل و برای غلبه بر چنین چالشی بود که بحث آموزش نیروهای به اصطلاح «میانه رو» در دستور کار قرار گرفت.

برنامه به گونه‌ای طراحی شد که همزمان با حملات هوایی نیروهای ائتلاف علیه مواضع داعش، این نیروها کنترل مواضع این گروه را در اختیار بگیرند تا از برتری میدانی نیروهای ارتش سوریه جلوگیری کنند.

اما چالش‌هایی درباره حضور یا فقدان نیروهایی که بتوان آنان را میانه رو نامید، شمار آنان، چگونگی آموزش، مکان‌های آماده سازی و... تا مدت‌ها از دستیابی طراحان این نمایشنامه (سناریو) به یک جمع بندی مورد توافق همه گروه‌ها جلوگیری کرد. در این میان، شاید مخالفت دولت ترکیه مهمترین سد بر سر راه اجرای سناریوهای مبارزه با داعش بود. ترکیه از همان آغاز با این نگاه که هدف ائتلاف باید فقط مبارزه با داعش باشد، مخالفت کرد و گفت ائتلاف باید همزمان که علیه داعش می‌جنگد طرحی هم برای مبارزه با بشار اسد داشته باشد. راه‌حل مورد نظر آنکارا نیز بر ایجاد منطقه حایل و طرح منطقه پرواز ممنوع تاکید داشت.

بر کسی پوشیده نیست یکی از دلایل تداوم قدرت گیری داعش در منطقه، تامین منابع مالی و جذب نیروهای تازه است. مرزهای ترکیه اکنون مهمترین مکان ورود شبه نظامیان مسلح و نیروهای خارجی به سوریه برای پیوستن به داعش است. همچنین بسیاری از دلالان نفتی و آثار باستانی در منطقه مرزی ترکیه- سوریه از داعش نفت و کالای مورد نظر را می‌خرند و با تامین منابع مالی به این گروه کمک می‌کنند.

به همین دلایل است که بدون حضور آنکارا در طرح‌های مبارزه با داعش، این طرح‌ها به شکست خواهد انجامید؛ همانگونه که چنین اقدام‌هایی بدون همکاری تهران به سبب توانمندی‌ها و نفوذ این کشور، به جایی نخواهد رسید.

همچنین رقابت منطقه‌ای عربستان، ترکیه و حتی قطر یکی از متغیرهای تاثیرگذار در تحولات منطقه به ویژه در مساله سوریه و بحران داعش است. شاید نابجا نباشد اگر گفته شود یکی از زمینه‌های پیدایش داعش و ادامه حیات آن به وجود چنین رقابت‌هایی برمی گردد.

در فضای رقابت‌های منطقه ای، داعش با اقدام‌های خشونت آمیز در عراق و سوریه و تهدید به گسترش نفوذ در کشورهای همسایه به ویژه عربستان (با تسلط بر مکه و مدینه) اکنون به دشمن مشترک همه کشورها به ویژه رقبای منطقه‌ای تبدیل شده است. به همین دلیل عربستان، کویت و اردن در مرز با عراق تدابیر امنیتی را تقویت کرده‌اند و ریاض حتی در مناطق شمالی همجوار با عراق رزمایش (مانور) برگزار کرده است.

اما تهران از آغاز حضور داعش در عراق و حرکت این گروه به سوی بغداد، به پشتیبانی از دولت مرکزی پرداخت و کمک‌های خود برای مبارزه با داعش را هم به دولت مرکزی و هم به اقلیم خودمختار کردستان عراق ارایه کرد.

بنابراین، داعش به عنوان دشمن مشترک رقبای منطقه‌ای باعث پیوند طبیعی منافع میان آنها شد و حتی بسیاری از تحلیلگران از همکاری آمریکا و جمهوری اسلامی ایران برای مبارزه با داعش در عراق صحبت کردند؛ امری که تهران آن را رد کرد چرا که دلیلی برای مداخله نظامی واشنگتن و دیگر کشورهای فرامنطقه‌ای در امور خاورمیانه نمی‌دید و کاخ سفید را در ادعای خود راستین تشخیص نمی‌داد.

تاکنون اختلاف‌های راهبردی منافع و رویکردها در برخی کشورهای منطقه از دستیابی این کشورها به یک راهبرد مشترک برای مبارزه با داعش جلوگیری کرده است. آمریکا نیز در این منظومه پیچیده، به دلیل سردرگمی‌های پیش رو نتوانسته یا به سبب منافع خود در ادامه ناآرامی‌ها نخواسته است رویکرد روشن و یکسانی در رویارویی با داعش در پیش گیرد.

برطبق یک نظر، عربستان هرگونه مبارزه با داعش را به سود ایران می‌داند و ترکیه نیز این روند را در راستای مبارزه با اسد پیگیری می‌کند؛ امری که در تضاد با حوزه نفوذ و منافع راهبردی تهران قرار دارد. جمهوری اسلامی ایران حفظ نظام سیاسی سوریه را خط قرمز خود می‌داند؛ امری که برخلاف خواسته‌های عربستان و ترکیه است. در چنین فضای رقابت راهبردی مبارزه با داعش دچار پیچیدگی‌های بسیاری می‌شود.

در این میان، نقش آمریکا به عنوان یک قدرت مداخله گر و صاحب منافع گسترده در منطقه، بسیار پررنگ است. واشنگتن برای حفظ منافع خود ناگزیر بوده است اختلاف رقبای منطقه‌ای (مانند عربستان، قطر، ترکیه و مصر) را تا اندازه‌ای تعدیل کند (البته این، به آن معنا نیست که کاخ سفید در شکل‌گیری داعش و تشدید تنش‌های منطقه نقش نداشته، بلکه آمریکا همواره یکی از مهمترین عوامل ایجاد و تداوم این تنش‌ها بوده است. با این همه پس از پررنگ شدن موضوع داعش، آمریکا در راستای منافع منطقه‌ای و جهانی خود یک نقش مدیریتی بر عهده گرفت).

بنابراین با وجود اینکه داعش به یک دشمن مشترک علیه امنیت همه کشورهای منطقه تبدیل شده است اما به نظر می‌رسد سودجویی کشورهای فرامنطقه‌ای در خاورمیانه، رقابت‌های منطقه‌ای و اختلاف‌های سیاسی- مذهبی کشورهای کلیدی درگیر در بحران داعش، از یک اقدام عملی تاثیرگذار در این مساله جلوگیری کرده است. حتی می‌توان گفت تازه‌ترین تحولات نشان می‌دهد شیوه‌های مبارزه با داعش به رقابت‌های منطقه‌ای کشورها دامن زده است.

این امر زمانی بیشتر جلوه می‌کند که می‌بینیم اکنون در عراق کسانی رو در روی داعش ایستاده‌اند که یا عضو ارتش عراقند یا گروه‌های مردمی از شیعه و سنی، کرد و عرب و ترکمن. این روزها با همت آنان است که رفته رفته مناطق اشغال شده از وجود تروریست‌ها پاک می‌شود.