انتقام کوبانی از اردوغان

شهاب شهسواری

«از صندوق‌های رای، صندوق‌ رای بیرون آمد.» این جمله تیتر درشت روزنامه ینی شفق، روزنامه محافظه‌کار هوادار دولت در صفحه اول صبح روز بعد از انتخابات بود. اشاره این روزنامه به احتمال برگزاری انتخابات زودهنگام در صورت به نتیجه نرسیدن مذاکرات برای تشکیل دولت ائتلافی و اقلیت در ترکیه در طول 45 روز آینده است. هیچ یک از احزاب شرکت‌کننده در انتخابات ترکیه موفق به کسب اکثریت مطلق پارلمان نشدند، تا گمانه‌زنی‌ها در مورد برگزاری انتخابات زودرس بلافاصله بعد از اعلام نتایج آرای انتخابات عمومی ترکیه آغاز شود. چهار حزب اصلی مشارکت‌کننده در انتخابات همگی ادعای پیروزی دارند. حزب عدالت و توسعه، به رهبری رجب طیب اردوغان بیش از 10 درصد نسبت به انتخابات پیشین کمتر رای آورده است و 54 کرسی خود و اکثریت مطلق پارلمان را از دست داده است. با این حال هرچند مانند 13 سال گذشته حزب اردوغان موفق به کسب اکثریت مطلق پارلمان نشده است،‌ اما باز هم با کسب 41 درصد آرا صدرنشین آرای عمومی بود. بزرگ‌ترین پیروز انتخابات در ترکیه صلاح‌الدین دمیرتاش و حزب کردگرایش، حزب دمکراتیک خلق بود.

کسی شکست را نمی‌پذیرد

صبح روز دوشنبه در حالی که مخالفان اردوغان در گوشه گوشه ترکیه جشن شکست دولت عدالت و توسعه را گرفته بودند،‌ احمد داود اوغلو، نخست‌وزیر ترکیه در بالکن ستاد مرکزی حزب عدالت و توسعه ظاهر شد تا در بین هوادارانش  سخنرانی کند. داود اوغلو در جمع هواداران حزب عدالت و توسعه گفت: «شکی نیست که باز هم پیروز انتخابات، حزب عدالت و توسعه است. تصمیم ملت ما نهایی است و ما براساس آن عمل خواهیم کرد.» حزب جمهوریخواه خلق و حزب جنبش ملی‌گرای ترکیه هم شکست اردوغان در انتخابات را به هواداران‌شان تبریک می‌گویند. دولت باغچه‌لی که حزب راستگرایش محتمل‌ترین گزینه تشکیل دولت ائتلافی با حزب عدالت و توسعه بود،‌ ضمن رد گمانه‌زنی‌ها در مورد ائتلاف با اردوغان اعلام کرده است که قطعا در پارلمان آینده به اوپوزیسیون قدرتمندی که علیه دولت اردوغان تشکیل شود خواهد پیوست. او این انتخابات را «آغازی بر پایان حزب عدالت و توسعه» نامید. کمال قلیچ‌دار اوغلو، رهبر حزب جمهوریخواه خلق که حزبش با کسب 25 درصد آرا نسبت به دوره پیش تغییر نداشته است در جمع هوادارانش گفته که حزبش موفق شده است «یک دوره سرکوب را تمام کند و راه دموکراسی را به کشور باز کند.» او گفته است: «در این انتخابات دموکراسی پیروز شد، در این انتخابات ترکیه پیروز شد.» در انتخابات روز یک‌شنبه ترکیه بیش از 86 درصد واجدان شرایط رای دادن مشارکت کردند و بیش از 47 میلیون رای به صندوق‌های آرا انداختند.

کردها پیروز انتخابات

اما روشن‌ترین پیروز این انتخابات حزب دمکراتیک خلق بود. حزبی که به رهبری صلاح‌الدین دمیرتاش جوان، برای اولین بار موفق شد نمایندگان اقلیت کرد ترکیه را در قالب یک حزب مستقل به پارلمان این کشور برساند. هرچند حزب عدالت و توسعه مدت‌ها با ادعای حل مساله کردستان و مذاکرات با عبدالله اوجالان، رهبر زندانی حزب پ‌ک‌ک، توانسته بود در بین کردها حمایت کسب کند، اما با حمایت‌های دولت اردوغان از گروه‌های تندروی جهادی در سوریه و عدم حمایت از کردهای سوریه در شهرهایی مانند کوبانی که تحت محاصره داعش قرار داشتند، ‌باعث فاصله گرفتن بیشتر کردها از اردوغان و حزب عدالت و توسعه شد.

دمیرتاش 42 ساله که در انتخابات ریاست جمهوری سال گذشته ترکیه موفق شده بود 9/77 درصد آرای انتخاباتی را از آن خود کند و در جایگاه سوم بایستد. رای بالای این سیاستمدار جوان کرد باعث جلب توجه‌ها به او شد. او به همراه فیگن یوکسکداغ بعد از انتخابات ریاست جمهوری به رهبری مشترک حزب دمکراتیک خلق رسیدند تا برای اولین بار کاندیداهای کرد انتخابات ترکیه به جای ثبت نام به عنوان کاندیدای مستقل در قالب یک حزب کردگرا وارد انتخابات شوند. براساس قانون انتخابات ترکیه هر حزب برای اینکه حق ورود به پارلمان را بیابد باید دستکم 10 درصد از کل آرای سراسر کشور را از آن خود کند. دمیرتاش و حزبش موفق شدند بیش از 13 درصد آرای عمومی انتخابات را کسب کنند و به عنوان حزب چهارم با بیش از 13 درصد آرای انتخابات و 80 کرسی نمایندگی، تقریبا پا به پای حزب جنبش ملی‌گرای ترکیه، حزبی که قدمت 46 ساله آن چهار سال از سن رهبر جوان حزب دمکراتیک خلق بیشتر است، وارد پارلمان شود. با وجود گمانه‌زنی‌هایی که در مورد تشکیل دولت ائتلافی بین حزب عدالت و توسعه و حزب دمکراتیک خلق عنوان می‌شود صلاح‌الدین دمیرتاش در سخنرانی پس از اعلام نتایج خود گفت: «ما پای حرف‌هایمان به رای‌دهندگان ایستاده‌ایم. امکان ندارد که به یک ائتلاف با حزب عدالت و توسعه  بپیوندیم.»

حزب دمکرات خلق در این انتخابات موفق شده است در تمام استان‌های نوار شرقی ترکیه اکثریت آرا را از آن خود کند. پیش از انتخابات درگیری‌های لفظی بسیار سختی بین اردوغان و دمیرتاش درگرفته بود، جایی که اردوغان بدون اشاره به نام دمیرتاش، رقیب خود را «پسر خوشگلی» نامیده بود که «ساز» می‌زند و مانند یک «ستاره تلویزیونی» تبلیغات می‌کند. با پیروزی حزب دموکراتیک خلق در ورود به انتخابات دمیرتاش پاسخ محکمی به درگیری‌های سیاسی با اردوغان داد و ضمن رد احتمال ائتلاف با حزب عدالت و توسعه برای تشکیل دولت گفت: «نتایج این انتخابات نشان داد که تمام بحث‌ها درباره تغییر نظام ترکیه به نظام ریاستی پایان یافته است.»

رویای تغییر نظام به ریاست جمهوری

اما به نظر نمی‌رسد گفته‌های صلاح‌الدین دمیرتاش کاملا در مورد پایان مباحث در مورد تغییر نظام از پارلمانی به ریاستی در ترکیه، صحیح باشد. هواداران اردوغان از این نتایج استفاده کرده‌اند تا ناکارآمدی نظام پارلمانی را به رخ رقبای‌شان بکشند. تیتر یک روزنامه ینی شفق، هوادار حزب اردوغان نشان داد که هواداران اردوغان ترجیح می‌دهند به جای مبارزه برای تشکیل دولت ائتلافی، در جست‌وجوی برگزاری انتخابات زودرس باشند. رجب طیب اردوغان، رییس‌جمهور ترکیه، در اولین بیانیه‌اش بعد از اعلام نتایج انتخابات گفت: «هیچ کس در این انتخابات پیروز نشد، هیچ حزبی نتوانست اکثریت کرسی‌های پارلمان را از آن خود کند، همه احزاب ترکیه باید برآوردی سالم و واقع‌‌گرایانه از نتایج انتخابات داشته باشند.» او از همه احزاب خواسته بود که «به سوی فضای اعتماد و ثبات» حرکت کنند. چند ساعت پیش از این بیانیه معاون دبیرکل حزب عدالت و توسعه و دبیر کمیسیون قانون اساسی پارلمان ترکیه، برهان کوزو، به بی‌بی‌سی ترک گفته بود: «از این انتخابات هیچ دولتی بیرون نخواهد آمد. به نظرم انتخابات زودرس گریزناپذیر است.» این مقام حزب عدالت و توسعه گفته است این نتایج نشانه یکی دیگر از ضعف‌های اساسی سیستم پارلمانی است. او ادامه داده است: «شاید در خیلی جاهای دنیا نظام پارلمانی عمل کند اما در ترکیه فقط دولت‌های اکثریت موفق بوده‌اند.»

رشد حضور زنان در پارلمان ترکیه

یکی از نتایج انتخابات اخیر ترکیه افزایش حضور زنان در پارلمان بود. در 24 سال گذشته رقم حضور زنان به عنوان نمایندگان پارلمان ترکیه دایما در حال افزایش است و در انتخابات اخیر تعداد نمایندگان زن پارلمان ترکیه نسبت به 24 سال پیش 12 برابر بیشتر شده است. در انتخابات سال 1991 پارلمان ترکیه تنها هشت زن به عنوان نماینده به پارلمان راه یافته بودند، در حالی که این رقم در انتخابات سال 2015 به 96 نماینده زن رسیده است. تعداد نمایندگان زن پارلمان ترکیه نسبت به انتخابات دوره گذشته 17 کرسی افزایش یافته است. این افزایش نمایندگان زن بیش از هر چیز مدیون تکیه فهرست‌های حزب کردگرای دموکراتیک خلق بر زنان است. این حزب که برای اولین بار بود به عنوان یک حزب مستقل در انتخابات مشارکت می‌کرد، از ائتلاف نمایندگان کرد که پیش از این به صورت مستقل به پارلمان راه یافته بودند و تعدادی از احزاب کرد دیگر شکل گرفته بود. جنجالی‌ترین نماینده زنی که در انتخابات اخیر موفق شد به پارلمان ترکیه راه پیدا کند، دیلک اوجالان، برادرزاده عبدالله اوجالان، رهبر زندانی حزب پ‌ک‌ک است که از حمایت حزب دموکراتیک خلق برخوردار است.
تاکید حزب دمکرات خلق روی حضور موثر زنان در عرصه سیاست از جمله عوامل موفقیت آنان در این انتخابات معرفی می‌شود. فیگن یوکسکداغ، رهبر پیشین حزب سوسیالیست مستضعفان ترکیه که سال پیش با استعفا از مقام رهبری حزب، مقدمات انحلال حزب خود و پیوستن اعضا به حزب دموکراتیک خلق را پیگیری کرده بود، ‌در کمپین انتخاباتی حزب کردگرای دموکراتیک خلق به عنوان معاون دبیرکل حزب در همه رویدادها درست در کنار صلاح‌الدین دمیرتاش حضور داشت. نزدیک به 40 درصد از 80 نماینده منتخب حزب دمکرات خلق از میان زنان هستند. در میان چهار حزبی که به پارلمان ترکیه راه یافته‌اند، تنها حزب عدالت و توسعه است که با توجه به از دست دادن 54 کرسی پارلمانی نسبت به انتخابات گذشته، در میان زنان نماینده خود کاهش داشته است و با پنج نفر کاهش در میان زنان، تعداد نمایندگان زن عدالت و توسعه در پارلمان ترکیه به 41 نماینده رسیده است. حزب دموکراتیک خلق 31 نماینده زن را به پارلمان ترکیه فرستاده است که 11 نفر آنان در دوره پیش هم به عنوان نماینده مستقل در پارلمان حضور داشتند. احزاب جمهوریخواه خلق و حزب جنبش ملی نیز هر کدام یک نماینده زن بیشتر به پارلمان فرستاده‌اند و به ترتیب 20 نماینده و چهار نماینده زن در پارلمان دارند. حق انتخاب زنان در ترکیه سال 1314 قانونی شد. در اولین دوره انتخابات که با حضور زنان برگزار شد 18 نماینده زن به پارلمان راه یافتند. در طول 20 سال پس از آن رقم حضور زنان در پارلمان دایما با افول روبه‌رو بود تا در سال 1333 به دو نفر کاهش یافت. اما از انتخابات 1374 که 15 زن به پارلمان راه یافتند، رقم تعداد زنان در پارلمان ترکیه در هر دوره افزایش داشته است تا در این دوره به 96 نماینده زن رسیده است.