انسان و بیکران برترین‌ها/محمدجواد منصوری

سایت بصیرت، گروه فرهنگی/ در هیاهوی زندگی بشر در این کره‌ی خاکی و تلاش او  برای زیستن و از سوی دیگر کوشش در افزودن هیجانات در روزگار او همچون: شیوع تهیه غذاها و مواد خوراکی مختلف با نام و رنگ‌های متفاوت، بازی‌ و سرگرمی‌های گوناگون با ابزار مختلف از بوستان محله گرفته تا گوشی همراه در دست، از مرحله تولید تا عرصه‌‌ی مصرف برایش مشغولیت، درگیری ذهنی، مصرف‌گرایی و کسب بیشتر خوشی زودگذر به همراه آورده است. وای که این سیر سست، در سبک معاش و زندگی بیشتر کشور ما نیز سرایت نموده است.

اما او که همیشه به فکر مخلوق خویش، به خصوص انسانی که ایمان آورده می‌باشد برای این حال نیز برنامه‌ها دارد!

ولی پیش از طرح آن، بسا یک هیجان مهم همین شنیدن، خواندن، دانستن و نوشتن است. زنهار از این امر و بلای غفلت! که عامل و رفتار بی زنگار کجاست؟ بیاییم کمی برای خود در خود فکر کنیم. مگر همه چیز برای بشر آفریده نشده است! این همه تکاپو در اندوختن و وابستگی از چیست؟ وای از بی‌خبری، سهو و اهمال، که در مناجات شعبان خداوند را «برای تطهیر  قلب خویش از چرکهای غفلت از او شکر می‌نماییم»[1].

روزه یکی از برنامه‌های متناسب این اوضاع است که «ای اهل ایمان صیام بر شما واجب شد چنانکه بر امت‌های گذشته واجب شده بود...»[2]. به‌جاست در این آیه میزانی با تفسیر دقیق شویم: «كلمه ‌»صيام‌« و كلمه‌ «صوم‌« ‌در‌ لغت‌ مصدر، و ‌به‌ معناي‌ خودداري‌ ‌از‌ عمل‌ ‌است‌؛ مثلا صوم‌ ‌از‌ خوردن‌، و صوم‌ ‌از‌ نوشيدن‌، و ‌از‌ جماع‌ و ‌از‌ سخن‌ گفتن‌ و راه‌ رفتن‌ و امثال‌ ‌آن،‌ ‌به‌ معناي‌ خودداري‌ ‌از‌ ‌آنها‌ ‌است‌، و چه‌ بسا ‌در‌ معناي‌ ‌آن‌ ‌اين قيد ‌را‌ اضافه‌ كرده‌ باشند، ‌که‌ ‌به‌ معناي‌ خودداري‌ ‌از‌ خصوص‌ كارهايي‌ ‌است‌ ‌که‌ دل‌ آدمي‌ مشتاق‌ ‌آن‌ ‌باشد‌، و اشتهاي‌ ‌آن‌ ‌را‌ داشته‌ ‌باشد»[3]. پیش از بیان زمان اجرای این برنامه، بدانیم:‌ ‌»در‌ اسلام‌ روزه‌ معامله‌ و مبادله‌ نيست‌، ‌براي‌ اينكه‌ خداي‌ عز وجل‌ بزرگتر ‌از‌ ‌آن‌ ‌است‌ ‌که‌ ‌در‌ حقش‌ فقر و احتياج‌ و يا تاثر و اذيت‌ تصور شود، و سخن‌ كوتاه‌ آنكه‌ خداي‌ سبحان‌ بري‌ ‌از‌ ‌هر‌ نقص‌ ‌است‌، ‌پس‌ ‌هر‌ اثر خوبي‌ ‌که‌ عبادتها داشته‌ ‌باشد‌، حال‌ ‌هر‌ عبادتي‌ ‌که‌ ‌باشد‌ تنها عايد ‌خود‌ ‌عبد‌ مي‌شود، نه‌ خداي‌ ‌تعالي‌، ‌همچنان‌ ‌که‌ اثر سوء گناهان‌ نيز ‌هر‌ چه‌ ‌باشد‌ ‌به‌ ‌خود‌ بندگان‌ برمي‌گردد" إِن‌ أَحسَنتُم‌ أَحسَنتُم‌ لِأَنفُسِكُم‌ وَإِن‌ أَسَأتُم‌ فَلَها"[4]»[5]. روزه صبر است برای یاری انسان که «وَاستَعینُوا بِالصَّبرِ وَالصَّلوۀ»[6]. آنکه قادر مطلق و مالک همه زمان و مکان است، «ماه مبارک رمضان که قرآن در آن نازل شد برای هدایت بشر و برای راهنمایی و تمییز حق از باطل»[7] ماه او نامیده می‌شود و این نامگذاری خود بهترین دلیل شرافت این ماه است. با تامل و تدبر قرائت کنیم خطبه برترین بنده‎اش و خاتم پیامبران را در وصف «شهر الله» تعالی که تمام و کمال می‌فرماید: «اى مردم! همانا ماه خدا، همراه با بركت و رحمت و آمرزش، به شما روى آورده است؛ ماهى كه نزد خدا برترینِ ماه‏هاست و روزهایش برترینِ روزها، شب‏هایش برترینِ شب‏ها و ساعاتش برترینِ ساعات است...»؛ باز لطف و رحمتش شامل همه می‌شود و با خطاب "ای مردم" بار دیگر برای همچون من که دستش خالی و انبار توشه‌اش موش زده است، امید و راه باز می‌شود. این ماه چه مبارک ماهی است و چه اوقات بزرگی است؟! کلام حضرت ریزتر می‌شود: «ماهى است كه در آن به میهمانى خدا دعوت شده‏اید و از شایستگانِ كرامت الهى قرار داده شده‏اید. نَفَس‏هایتان در آن، تسبیح است، خوابتان در آن، عبادت، عملتان در آن، پذیرفته و دعایتان در آن، مورد اجابت است. پس با نیت‏هاى راست و دل‏هاى پاك، از پروردگارتان بخواهید تا براى روزه‏دارىِ آن و تلاوت كتاب خویش، توفیقتان دهد؛ چرا كه بدبخت، كسى است كه در این ماه بزرگ، از آمرزش الهى محروم بماند» چه غنیمتی است، آیا به این مهمانی وارد می‌شویم؟! نکند دچار خسران شویم! که عاجزانه او را می‌خوانیم: "خدایا به حق انبیا و اوصیا و صاحب این سخن که اشرف فرستادگان است ما را توفیق ورود به ماه خویش عطا فرما!". در ادامه حضرت خطوط دیگر و ابعاد فردی و اجتماعی روزه را ضمن همان معنای صوم بیان می‌دارند: «با گرسنگى و تشنگى خود در این ماه، گرسنگى و تشنگىِ روز قیامت را یاد كنید؛ به نیازمندان و بینوایان خود صدقه بدهید؛ به بزرگان خود احترام، و بر كوچك‏هایتان ترحم، و به بستگانتان نیكى كنید. زبانتان را نگه دارید؛ چشم‏هایتان را از آنچه نگاه به آن حلال نیست، بپوشانید؛ گوش‏هایتان را از آنچه شنیدنش حلال نیست، فرو بندید؛ به یتیمان مردم، محبت كنید تا بر یتیمان شما محبت ورزند؛ از گناهانتان به پیشگاه خداوند توبه كنید؛ در هنگام نمازها، دستانتان را بر آستان او به دعا بلند كنید، كه آن هنگام [وقت نماز]، برترینِ ساعت‏هاست و خداوند با نظر رحمت به بندگانش مى‏نگرد و هر گاه با او مناجات كنند، پاسخشان مى‏دهد و چون او را صدا بزنند، جوابشان مى‏گوید و چون او را بخوانند، اجابتشان مى‏كند»[8].

با رجوع به آیه اول ‌در‌ خصوص‌ روزه‌، همين‌ برگشتن‌ آثار اطاعت‌ ‌به‌ انسان‌ ‌را‌ ‌در‌ جمله پایانی‌ «لَعَلَّكُم‌ تَتَّقُون» بيان‌ می‌کند‌، «مي‌فرمايد: فائده‌ روزه‌ تقوا ‌است‌، و ‌آن‌ ‌خود‌ سودي‌ ‌است‌ ‌که‌ عايد ‌خود‌ ‌شما‌ مي‌شود، و سودمندی تقوا، مطلبي‌ ‌است‌ ‌که‌ احدي‌ ‌در‌ ‌آن‌ شك‌ ندارد، چون‌ ‌هر‌ انساني‌ ‌به‌ فطرت‌ ‌خود‌ ‌اين‌ معنا ‌را‌ درك‌ مي‌كند، ‌که‌ ‌اگر‌ بخواهد ‌به‌ عالم‌ طهارت‌ و رفعت‌ متصل‌ شود، و ‌به‌ مقام‌ بلند كمال‌ و روحانيت‌ ارتقا يابد، اولين‌ چيزي‌ ‌که‌ لازم‌ ‌است‌ بدان‌ ملتزم‌ شود ‌اين‌ ‌است‌ ‌که‌ ‌از‌ افسارگسيختگي‌ ‌خود‌ جلوگيري‌ كند، و بدون‌ هيچ‌ قيد و شرطي‌ سرگرم‌ لذت‌هاي‌ جسمي‌ و شهوات‌ بدني‌ نباشد، و ‌خود‌ ‌را‌ بزرگتر ‌از‌ ‌آن‌ بداند ‌که‌ زندگي‌ مادي‌ ‌را‌ هدف‌ بپندارد، و سخن‌ كوتاه‌ آنكه‌ ‌از‌ ‌هر‌ چيزي‌ ‌که‌ ‌او‌ ‌را‌ ‌از‌ پروردگار تبارك‌ و ‌تعالي‌ مشغول‌ سازد بپرهيزد»[9]. باید در این بزرگی و جایگاه انسان متمرکز شد و این ماه مبارک با عظمتِ خویش بستر آن است که «همانا بهایی برای جان شما جز بهشت نیست پس جان خود را به کمتر از آن نفروشید»[10].

این مهمانی دارای مراتبی است برخی که دانا بر اسرار آن شدند خود را از ماه رمضان قبل آماده می‌نمایند و با مراقبه بیشتر و روزه در دو ماه رجب و شعبان قبل این ضیافت انتظار خود را بر رسیدن آن اعلام می‌دارند و آماده‌ی شروع دیگرند تا دارا شوند. روایت است که «اگر بنده ارزش ماه رمضان را بداند، آرزو مى‏كند كه سراسر سال، رمضان باشد»[11] و اینجاست که رسول خدا با آن مقامات عالی اینگونه می‌فرمایند: "سبحان الله! به پیشواز عجب ماهی می روید؟! و عجب ماهی به شما روی می آورد؟! و این را سه بار تکرار می‌فرمایند"[12]. این بهترین لحظات، در این بیکران نور، بهترین اعمال را می‌طلبد که وقتی حضرت مولا علی علیه السلام با کیاست خویش آن را از حضرت می‌پرسند، پاسخ می‌دهند: " بهترین عمل در این ماه خویشتنداری از حرام‌های خداوند عز وجل است"[13] و در روایت دیگری است که «هر كس ماه رمضان را روزه بدارد و پاك دامنى ورزد و زبانش را حفظ كند و آزارش را به مردم نرساند، خداوند، گناهان گذشته و آينده او را مى‌آمرزد و از آتش آزادش مى‌كند و در سراى ابدى جايش مى‌دهد و شفاعت او را درباره موحّدان گنهكار به تعداد كوه‌هاى به‌هم پيوسته، می‌پذيرد»[14] و این ماه «رمضان بدین سبب رمضان نامیده شده است که گناهان را می‌سوزاند»[15] و رمضان در لغت نیز سوزاندن است.

حال می‌توان با این گنجینه به اوج کمال و مقام انسانیت پر کشید که مقتضی آن موجود و مانع مفقود است زیرا با این امکانات و این که «به درستی در نخستین شب ماه رمضان درب‌های آسمان گشوده می‌شود و تا آخرین شب آن بسته نمی‌شود»[16] و به اذن الهی «شیاطین به زنجیر کشیده شوند»[17] «تا روزه‌ی بندگان خدا را تباه نسازند»[18]. در این فوج بهترین‌ها در برترین شب یعنی شب بیست و سوم، این دعا را که در منابع معتبر توصیه شده «در حال سجود، نشسته و ایستاده و بر هر حالی که بودی و در تمام ماه و هرچه ممکن شود و هر زمانی که حاضر شود یعنی در روزگار حیات خود یادمان آمد بخوانیم بعد از ستایش حق تعالی به بزرگواری و فرستادن صلوات بر پیامبر صلی الله علیه وآله: " اللّهُمَ کُن لِوَلِیِّکَ الحُجَّۀِ بنِ الحَسَنِ ... وَتُمَتِّعَهُ فِیها طَویلا"»[19] که نحوه‌ی کامل ‌همان دعای سلامتی حضرت می‌باشد که گشایش همه در فرج ایشان و اصلاح امور به دست اوست، به خصوص در این زمان که ظلم مستکبران جهانی بر مردمان و مسلمین افزونتر شده است.