اهتزاز پرچم پدران ما

محمدرضا احمدی‌نیا / Behzad.Ahmadinia@fdn.ir

آخرین دور از نشست مذاکرات هسته‌ای میان ایران و 1+5 پس از 18 روز نفس‌گیر در وین، پایتخت اتریش پایان یافت و طرفین با بیانیه‌ای مشترک، موفقیت در تعامل دیپلماتیک را اعلام کردند؛ تعاملی که از 12 سال قبل آغاز شده بود و فراز و فرودهایش بخشی از تاریخ دیپلماتیک معاصر جهان را رقم زد. اکنون فراتر از این موافقت و مخالفت‌ها، پرچم ایران در میان کشورهایی که بر انرژی‌ هسته‌ای و فرآیند استفاده از آن مسلط هستند، افراشته شده و دیگر برای همیشه آنجا خواهد بود.

طی نزدیک به سه‌هفته‌ای که آخرین تلاش‌ها برای نتیجه‌بخش بودن رایزنی‌ها در اروپا در جریان بود، چندین بار هتل کوبورگ (محل برگزاری مذاکرات) در صدر مهم‌ترین اخبار جهان قرار گرفت. در چهار روز گذشته، حتی اخبار مرتبط با اروپا و بحران مالی یونان نیز جذابیت تحولات گفت‌وگوهای ایران را نداشت. سه هفته پایانی مذاکرات را شاید بتوان پرالتهاب‌ترین دوران این تاریخ 12 ساله دانست که تقریبا معادل تمام این مدت، هیجان‌های خبری و بیم‌ و امیدهایی برای هر دو طرف داشت؛ بیم‌وامیدهایی که به جرأت می‌توان ادعا کرد بارها نقشه آینده منطقه، دیپلماسی‌های دولتی و استراتژی‌های آتی را تغییر و مورد بازبینی قرار داد.

اکنون و در پایان این روند تاریخی، یک عرف حقوقی بین‌المللی نیز برای نخستین بار به نام ایران تغییر کرده است و آن عبور بدون جنگ از محدودیت‌ها و طردهایی است که تحت فصل هفتم منشور سازمان علیه تهران وضع شده بود؛ تاکنون هیچ کشوری قبل از ایران طی عمر 70 ساله شورای امنیت، موفق به عبور بدون خونریزی و جنگ از چنین قطعنامه‌هایی نشده بود. در این مسیر آرا و تلاش‌های مثبت و منفی زیادی از سوی کشورهای مختلف که به‌طور مستقیم در این مذاکرات حضور داشتند یا به‌طور غیرمستقیم، از نتایج آن منتفع و متضرر می‌شدند، صورت گرفت که ناشی از عواقب جهانی و منطقه‌ای این توافق بود.

روسیه؛ حاضر همیشه غایب

سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه فدراسیون روسیه که یکی از اعضای 1+5 بود، به‌عنوان نماینده دولت مسکو در عکس یادگاری پایانی در مرکز رسانه‌ای اتریش حضور نداشت و این موضوع همانند اتفاق مشابهی که در زمان امضای تفاهم سیاسی در 13 فروردین در لوزان سوئیس اتفاق افتاد، سوالات زیادی را ایجاد کرد. لاوروف حتی برای ساعتی بیشتر نیز در وین ‌نماند و مستقیم پس از پایان آخرین جلسه هماهنگی به مسکو پرواز کرد؛ سیاستی که روسیه در تمام دو سال گذشته و از زمان شکل‌گیری 1+5، هرگاه رویه‌ها بر وفق مرادش نبود، دنبال می‌کرد. طی 18 روز پایانی مذاکرات نیز، روسیه تنها بر لغو تحریم‌های تسلیحاتی که ناظر بر خریدهای ایران بود، تاکید داشت و لاوروف بارها به دلیل مطلوب نبودن نتایج، هتل محل مذاکرات و کشور اتریش را ترک کرد و تنها در روز نهایی که تلاش‌های 24 ساعته در جریان بود، به جمع مذاکره‌کنندگان پیوست.

روسیه ازجمله کشورهایی است که علی‌رغم پیوندهای مهم و گسترده تجاری با ایران، از لغو یکجا و بلافاصله تحریم‌ها پس از توافق هسته‌‌ای، آسیب اقتصادی و در برخی موارد سیاسی قابل‌توجهی خواهد دید. روسیه در حوزه انرژی رقابت شدیدی با ایران دارد و به‌دنبال بحران‌های سال‌های اخیر با اروپا، نگران جایگزین شدن مسیر ایــران-تــرکیه - یونان، برای تامین گاز اروپاست. از سوی دیگر لاوروف تنها ساعتی پس از اعلام توافق با سخنانی، اظهار امیدواری کرد مطابق با آنچه با همتای آمریکایی خود در جریان مذاکرات هسته‌ای مطرح شده، آمریکا پس از این توافق دست از طرح گسترش ناتو به شرق و استقرار موشک‌های پاتریوت در اروپا بردارد.

این تمام داشته‌ها و نداشته‌های روس‌ها در این توافق نخواهد بود. اگر چه لاوروف به شکلی که قهر تلقی می‌شد از پایان این ماراتن گریخت، به رسمیت شناخته شدن حقوق هسته‌ای ایران در جهان و برچیده شدن موانع بین‌المللی برای همکاری با تهران در امور مختلف، می‌تواند موضع روسیه در مناقشات منطقه‌ای مانند مبارزه با تکفیری‌های داعش و جنگ داخلی سوریه را تقویت کند. روسیه جزء معدود کشورهایی است که در ائتلاف غرب برای مبارزه با داعش شرکت نداشته و مواضع نسبتا منطقی را در درگیری‌های داخلی سوریه اتخاذ کرده و ایران تنها کشوری‌ است که در این موارد مواضعی نزدیک به روسیه دارد.

همچنین روس‌ها برای پایان دادن به سنگ‌اندازی‌های برخی کشورهای منطقه در جریان مذاکرات، موفق به عقد قراردادهای میلیاردی برای تاسیس نیروگاه‌های هسته‌ای با این کشورها شدند که در وضعیت فعلی اقتصادی این کشور و تحریم‌هایی که روزانه از سوی غرب برای محدود کردن مسکو وضع می‌شود، بسیار حیاتی و اثرگذار است.

چین، غول بی‌صدای مذاکرات

جمهوری خلق چین به‌عنوان دومین اقتصاد جهان، از پتانسیل اثرگذاری قابل‌توجهی در روند مذاکرات هسته‌ای میان ایران و 1+5 برخوردار بود، اما قبل از آخرین هفته این گفت‌وگوها، از این توان بالقوه خود استفاده چندانی نمی‌کرد. چین که به‌دلیل وزنه سنگین خود در معادلات جهانی از ابتدای وضع تحریم‌های یک‌جانبه علیه ایران، زیر بار آنها نرفته و تقریبا اغلب آنها را نادیده می‌گرفت، منافع چندانی در مذاکرات نداشت اما تهران همواره امیدوار بود با استفاده از روابط دوستانه و حجم مبادلات مالی که با پکن دارد، دولتمردان چینی را به همراهی با مواضع خود ترغیب کند؛ تلاشی که اغلب کاملا بی‌نتیجه بود و چین از حضور اثرگذار در مذاکرات خودداری می‌کرد.

این بی‌عملی تا به‌ آنجا پیش رفت که سال قبل و در جریان مذاکرات دور هشتم وین، چین تنها در سطح مدیرکل در کوبورگ حاضر شد و وزیر امور خارجه این کشور، به‌دنبال اعتراض ایران، در روز آخر آن دور در وین حضور یافت. در آخرین فصل این مذاکرات، چین نیز رویه سیاسی خود را تغییر داد و یک هفته در سطح وزیر پای میز رایزنی نشست. پکن از دیرباز با وجود شباهت نظام کمونیستی حاکم برآن، رقابت پشت پرده و علنی شدیدی با همسایه شمالی خود دارد و باتوجه به قرارداد 400 میلیارد دلاری که با مسکو به امضا رسانده، ترجیح داد با استفاده از پیامدهای توافق هسته‌ای ایران، قیمت انرژی مصرفی خود را کاهش داده و خون تازه‌ای به رگ‌های صنعت عظیم کشورش که از افت بازار بورس نیز رنج می‌برد، جاری سازد. بدون شک چین یکی از بیشترین منافع را در دوران لغو تحریم‌های بانکی با ایران خواهد داشت و از توان ایران در مبادلات تجاری و اثرگذاری سیاسی در منطقه بهره‌مند خواهد شد.

نتانیاهو بازنده کوچک

بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر رژیم صهیونیستی که پرهیاهوترین مخالف هرگونه توافق با ایران بود، روزی غم‌انگیز را پشت سر گذاشت که طی آن شاهد پیام‌های تبریک پیاپی‌ای بود که به تهران مخابره می‌شد. رژیم صهیونیستی، با استفاده از تبلیغات دروغین گسترده‌ای که علیه برنامه هسته‌ای ایران به‌راه انداخته بود موفق به جلب حمایت‌های مالی و سیاسی از سوی برخی کشورهای غربی شده بود. به‌طور خاص پس از آنکه نتانیاهو نتوانست بزرگنمایی‌های خود درباره برنامه موشکی ایران را به دولت آمریکا بقبولاند، با استفاده از لابی صهیونیستی، دولت فرانسه را مجاب به حمایت از این بزرگ‌نمایی‌ها کرد اما نتیجه حاصل، به اندازه‌ای که توقع داشت، به سود رژیم تل‌آویو نبود.

اکنون رژیم صهیونیستی در جامعه جهانی بیش‌از پیش منزوی شده و زیر فشار قرار گرفته است. این رژیم اکنون با پتانسیل سیاسی ایران در جهان روبه‌روست که به احتمال بسیار زیاد دولت صهیونیستی را ناگزیر به لغو حصر غزه و پذیرش دولت مستقل فلسطینی خواهد کرد. همچنین، در اظهارات مطبوعاتی و گمانه‌زنی‌های استراتژیست‌ها از سراسر جهان، نیروی متفکر و طراح گروه تروریستی داعش، در تل‌آویو است و با توجه به عوامل مهمی مانند امن ماندن مرزهای رژیم صهیونیستی در مقابل حملات داعش و نبود هیچ تهدید جدی علیه منافع اسرائیل از سوی تروریست‌های تکفیری، نگرانی بعدی این رژیم این است که ایران، به‌عنوان تنها کشوری که با کمک‌های خود موفق به مقابله با داعش شده است، پس از این توافق تاریخی موفق به شکست کامل این گروه در منطقه شود.

عربستان سعودی و سایه همسایه

ریاض به تازگی مراسم خاکسپاری معروف‌ترین و اثرگذارترین شخصیت سیاست بین‌الملل خود یعنی سعود‌الفیصل را برگزار کرده است که خبر توافق ایران و غرب از وین به گوشش می‌رسد. اگرچه دولتمردان سعودی طی یک دهه گذشته به‌صورت کاملا مخفیانه تلاش‌های گسترده‌‌ای برای جلوگیری از رفع تنش‌های هسته‌ای داشته‌اند اما پس از این توافق، می‌توانند با تغییرات لازم، منافع سیاسی مناسبی به دست آورند. عربستان یکی از رقبای قدیمی ایران در بازار انرژی است اما در عرصه سیاسی نیز همواره نگران تسلط ایران بر رویه‌های بین‌المللی بوده است.

سعودی‌ها که در جنگ با عراق، به ضرر ایران به کمک صدام حسین شتافته بودند، اکنون پس از سه سال حمایت از گروه‌های تروریستی درگیر در سوریه، خود را به باتلاق یمن گرفتار کرده‌اند و در هر دو نقطه نیز با انتقادهای گسترده بین‌المللی روبه‌رو هستند. حضور قدرتمند ایران در رایزنی‌هایی که برای حل و فصل مناقشات منطقه‌ای انجام می‌شود، اگرچه در راستای اهداف اولیه عربستان نیست اما می‌تواند صلح و ثبات را به خاورمیانه بازگرداند و مرزهای عربستان سعودی را از کابوس تهدیدهای تروریستی نجات دهد. چنین نقشی را عربستان در زمان پیشروی‌های داعش در عراق و تهدید مرزهای شمال شرقی خود احساس کرد و در تشکیل دولت عراق پس از دوران پرتنش پس از انتخابات نیز، از آن بهره‌مند شد.