«ماشه» دستاویز جدید دلواپسان

نویسنده: ساناز نفیسی / SNAFISI@FDN. IR

ایران و گروه 1+5 درنهایت در مورد برنامه هسته‌ای ایران به توافق نهایی دست یافتند. اما معامله وین از همان زمانی که توسط ایران و شش کشور جهان نطفه‌اش بسته شد، به کام برخی مخالفان مذاکرات هسته‌ای تلخ آمد و حالا دلواپسان یا همان مخالفان پرگو یا خاموش مذاکرات هسته‌ای، برای جبران این تلخی ذره‌بین به دست، در تلاشند تا بهانه‌ای هرچند جزئی از توافق وین به دست آورند و حاشیه‌ای بر موفقیت تیم مذاکره‌کننده ایرانی ایجاد کنند. مکانیسم پیش‌بینی‌شده در متن توافق وین حالا دستاویزی شده است در دستان مخالفان توافق هسته‌ای وین. «مکانیسم بازگشت خودکار تحریم‌ها»، این عبارتی است که دلواپسان اخیرا بارها و بارها در بوق و کرنا کرده‌اند و تلاش دارند با آلوده کردن آب از آن ماهی بگیرند. به عقیده مخالفان توافق وین، آمریکا و متحدان غربی‌اش همواره به دنبال گنجاندن سازوکاری بودند تا بر طبق آن اگر ایران تعهدات مندرج در توافقنامه را نقض کرد، تحریم‌های رفع‌شده این کشور پس از توافق، به سرعت قابل بازگشت باشند. به گفته آنها طرف غربی آنقدر بر لزوم سریع و سهل بودن فرآیند بازگشت تحریم‌ها اصرار داشت که این روند در رسانه‌ها به «سازوکار ماشه» (trigger mechanism) معروف شد.

ماشه‌ای که باید همیشه آماده چکاندن باشد تا به تعبیر غرب، تهران همواره سایه تحریم‌ها را بالای سر خود احساس کند. ادعای دلواپسان در حالی مطرح می‌شود که به گفته مرتضی اشرافی، کارشناس و متخصص مسائل مربوط به حقوق بین‌الملل واژه «بازگشت خودکار تحریم‌ها» که توسط دلواپسان اخیرا زیاد به کار برده می‌شود، عبارتی نارساست. اشرافی در گفت‌وگو با فرهیختگان ضمن اشاره به ادعای جدید مخالفان مذاکرات هسته‌ای وجود مکانیسمی چون «شرایط فسخ» را لازمه هر توافق بین‌المللی قلمداد کرد و گفت: «طرفین هر قرارداد یا توافقنامه که در سطح بین‌المللی تنظیم می‌شود مکانیسم یا مکانیسم‌هایی را برای تضمین اجرای تعهدات مندرج در متن آن توافق در نظر می‌گیرند تا در صورت عدول هریک از طرفین از تعهدات خود مکانیسم مزبور بتواند اجرای مفاد توافقنامه مورد نظر را تضمین کند.» به گفته او مکانیسم موسوم به (شرایط فسخ تحریم‌ها) نه‌تنها نقطه ضعف توافق وین نیست، بلکه توانسته است بین خواسته‌های ایران و شش کشور جهان موازنه و توازن قوا ایجاد کند. این در حالی است که به باور مخالفان توافق وین، غربی‌ها با پیش‌بینی چنین مکانیسمی می‌خواهند برای بازگرداندن تحریم‌ها دست خود را بازگذارند و از آن به‌عنوان اهرمی برای فشار به ایران استفاده کنند.»

مکانیسم پایبندی طرفین به مفاد توافق وین چگونه است؟

ایران و گروه 1+5 برای اطمینان از پایبندی طرفین به مفاد مندرج در متن توافقنامه نهایی، موادی را در متن این معامله پیش‌بینی کردند که ازجمله آنها می‌توان به بندهای 36و 37 متن برنامه جامع اقدام مشترک اشاره کرد، براساس دو بند مزبور اگر یکی از طرف‌ها (ایران یا یک عضو 1+5) معتقد به عدم پایبندی طرف دیگر به تعهداتش بود، ابتدا باید این مساله را به «کمیسیون مشترک» اطلاع دهد و خواستار آغاز فرآیند حل اختلاف شود. در این میان طرفی که از او شکایت شده، باید ظرف 30 روز «رضایت طرف شاکی» را جلب کند. در غیر این صورت مساله به‌عنوان «مصداق عدم پایبندی اساسی» شناخته می‌شود و در عرض پنج روز به شورای امنیت سازمان ملل ارجاع می‌شود. شورای امنیت سازمان ملل نیز ظرف 30 روز پس از دریافت ابلاغیه کشور شاکی مبنی‌بر «عدم پایبندی اساسی» طرف مقابل، باید «شرایط فسخ توافق» را به رای بگذارد.

پاسخ ظریف به دلواپسان

«منتقدان به نیمه خالی لیوان می‌نگرند»، این عبارتی است که محمدجواد ظریف، وزیرامور خارجه ایران در واکنش به ادعای مخالفان و دلواپسان توافق وین بر زبان آورد. او از توافق وین تحت عنوان «مصالحه» یاد کرد؛ مصالحه‌ای که باید بخشی از آن به نفع یک طرف معامله و بخش دیگر به نفع طرف مقابل باشد. ظریف در واکنش به سخنان مخالفان که ایران را به واسطه گنجاندن چنین بندهایی در متن توافقنامه وین مورد مواخذه قرار می‌دهند، گفت: «برای اینکه چنین دستاوردی داشته باشیم، ناگزیر بودیم مذاکره کنیم. مذاکره هم به این معنی است که شما امتیازی می‌دهید و امتیازی می‌گیرید. اگر دوستان بخواهند به نیمه خالی لیوان نگاه کنند، می‌توانند نقاطی در آن پیدا کنند ولی اگر بخواهند به منافع ملی و شادی مردم نگاه کنند، آنگاه نیمه پرلیوان را می‌بینند.»