ارزیابی فضای روابط ایران و ترکیه

پایگاه بصیرت؛ گروه بین الملل: لغو سفر هفته قبل وزیر امور خارجه کشورمان به ترکیه از سوی مقامات آنکارا، تحلیل های مختلفی را در رسانه های ترک زبان و غربی برانگیخت. هفته قبل قرار بود محمد جواد ظریف در سفری کوتاه به آنکارا با احمد داوود اوغلو، نخست وزیر و مولود چاووش اوغلو، وزیر امور خارجه ترکیه دیدار و گفت و گو کند و پس از آن عازم لبنان شود، اما ناگهان این سفر از سوی ترکیه لغو شد.

در باره چرایی این موضوع دو نگاه وجود دارد: برخی ناظران معتقدند لغو سفرهای رسمی در عرصه دیپلماسی طبیعی بوده و اتفاق مهمی محسوب نمی شود، لذا نمی توان آن را دال بر وجود تنش های جدی در مناسبات دیپلماتیک دانست. بر همین اساس ایران و ترکیه با توجه به وجود منافع مشترک فراوان، تمایلی به تنش در روابط نداشته و بلکه مایل به حل مشکلات هستند، اما برخی تحلیلگران بر این باورند که لغو سفر در شرایط موجود منطقه، متضمن پیام خاصی به طرف مقابل بوده و از اختلافات عمیق دو طرف در برخی از پروند های منطقه ای پرده برداشته است.

موضع گیری رسمی ترکیه و ایران در باره لغو سفر، حاکی از نگاه اول است. یک مقام آگاه در وزارت امور خارجه ترکیه اعلام کرد که سفر ظریف به دلیل عدم انطباق برنامه ها لغو شده و زمان آن به بعد موکول شده است .یک مقام مسئول در وزارت امور خارجه کشورمان هم دلیل لغو این سفر را عدم انطباق برنامه ها در این محدوده زمانی اعلام کرد. ظریف نیز در زمان حضور در لبنان در مصاحبه با روزنامه السفیر بر این نگاه صحه گذارد و گفت باید برای ملاقات با آقای تمام سلام نخست وزیر در زمان برنامه ریزی شده به لبنان می آمدم، زیرا وی روز چهارشنبه به دلیل سفر به اردن نمی توانست در بیروت حضور داشته باشد.

اما برخی رسانه‌ های ترکیه و غرب به ترویج نگاه دوم پرداخته و اصلی‌ ترین دلیل لغو سفر وزیر امور خارجه ایران به ترکیه را انتشار مقاله او در روزنامه جمهوریت دانسته اند.  روزنامه جمهوریت ترکیه مخالف حزب حاکم عدالت و توسعه است و در ماه های گذشته با انتشار گزارش ها، مقالات و افشاگری هایی علیه سیاست خارجی ترکیه در قبال داعش و سوریه، از دولت اردوغان به شدت انتقاد کرده است. حملات شدید اللحن این روزنامه علیه حزب حاکم باعث شد رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور ترکیه واکنش نشان داده و زمانی تهدید کرد مسئولان این روزنامه تاوان اقدامات خود را پس خواهند داد.

اما مقاله ظریف در روزنامه جمهوریت چه بوده است؟ ظریف در مقاله ای که در اختیار روزنامه جمهوریت قرار داد بدون بردن نام، با انتقاد از موضع برخی کشورهای منطقه در حمایت از مخالفان مسلح و تروریست های خارجی در سوریه تاکید کرده است افراطیان در جریان بحران سوریه و به کمک حمایت هایی که از افراد، محافل و دولت هایی در درون منطقه دریافت کردند، فضای مناسبی به دست آوردند، آرمانی جعلی سر هم کردند و به دیوهایی تبدیل شدند که اکنون حتی در مواردی بانیان و حامیان خویش را نیز تهدید می کنند.

ظریف همچنین در مقاله خود سیاست های مداخله جویانه و اشغالگری های کشورهای غربی را در منطقه عامل رشد جریانات افراطی قلمداد کرده و تاکید کرده است با اعزام ارتش اشغالگر نمی توان دموکراسی را در یک کشور برپا کرد.

البته مطالب ظریف در برگیرنده موضوع تازه ای نیست و تنها نشانگر مواضع اصولی جمهوری اسلامی در قبال تحولات منطقه ای و خصوصا پدیده شوم تروریسم است. با این حال نکاتی که در مقاله وی آمده از اختلافات اصولی دو کشور و ایران و ترکیه پرده برداشته است.

از ابتدا معلوم بود که مواضع ایران و ترکیه نسبت به مسایل منطقه ای  و به ویژه بحران سوریه کاملا متضاد است. در حالی که ایران از حکومت بشار اسد در برابر مخالفان مسلح حمایت می کند، دولت آنکارا طی چهار سال گذشته به طور علنی و آشکار از مخالفان مسلح حکومت بشار اسد حمایت کرده و صراحتا خواستار برکناری اسد از قدرت شده است.

نکته دیگری که برخی ناظران به آن اشاره کرده اند اوضاع بغرنج داخلی ترکیه است. به دنبال انتخابات پارلمانی در خرداد ماه گذشته که حزب عدالت و توسعه اکثریت مطلق را در کسب کرسی های پارلمان از دست داد، اوضاع داخلی این کشور نابسامان است. هنوز دولت ائتلاف ملی جدید تشکیل نشده و حتی زمزمه هایی مبنی بر برگزاری انتخابات مجدد به گوش می رسد. ترکیه در عرصه اقتصادی هم با چالش های جدی مواجه شده و ارزش پول و بورس در این کشور به شدت تنزل یافته است.

سیاست های اشتباه اردوغان در پروند های مختلف (سوریه، عراق، کردها و...) بیش از پیش جایگاه حزب حاکم را متزلزل نموده و هزینه های زیادی را بر دولت آنکارا تحمیل کرده است. از جمله این هزینه ها تنش با همسایگان و از جمله همسایه بزرگ (ایران) است که با سیاست اولیه حزب عدالت و توسعه (صفر کردن مشکلات با همسایگان) فاصله زیادی دارد. ترکیه طی چند ماه گذشته حتی در برخورد با کامیون ها و حفاظت از جان مسافرین ایرانی اهمال کرده است، تا حدی که وزارت خارجه کشورمان توصیه کرد، ایرانی ها به ترکیه سفر نکنند.

در مجموع باید گفت هرچند ترکیه و ایران از زمینه های همکاری زیادی برخوردارند، اما همچنان عوامل نسبتا پایداری از سوی ترکیه در روابط طرفین اخلال ایجاد می کند و آن سیاست های توسعه طلبانه دولت اردوغان است که هنوز راه روشنی را در مبارزه با تروریسم تکفیری اتخاذ نکرده و نمی تواند نگاه ابزاری خود از تروریسم را بردارد.

ترکیه در شرایط فعلی تاوان سیاست های اشتباه خود را می پردازد. حزب حاکم آنکارا اگر در صدد بازیافت جایگاه و اعتبار گذشته خود می باشد، ناچار است در سیاست های خود در قبال تحولات منطقه ای (و خصوصا سوریه) بازنگری کند. بعید است ترکیه مایل به تشدید تنش با جمهوری اسلامی ایران باشد، چرا که منافع زیادی را چه در عرصه سیاسی و چه اقتصادی، از دست خواهد داد. لازمه این کار ادامه مناسبات عادی دیپلماسی و همسویی با همسایه بزرگ و همکاری در پرونده های مهمی همچون مبارزه با تروریسم خواهد بود./