بازی پیچیده آمریکا و ترکیه در سوریه (بخش اول)

سرویس خارجی: باراک اوباما، رئیس جمهورآمریکا و رجب طیب اردوغان، همتای ترکیه ای او ، هر چند اهداف مشترکی را در خصوص دخالت نظامی در سوریه دنبال می کنند اما از جانب دیگر به ویژه در مساله برخورد با شبه نظامیان کرد که در حال جنگ با داعش در سوریه هستند ، از یگدیگر بسیار فاصله دارند واین موضوعی است که مشکل ساز شده است.

خبرگزاری آسوشیتدپرس در خصوص بازی پیچیده آمریکا و ترکیه در سوریه نوشت :اردوغان می خواهد با تروریست های داعش که از مرز ترکیه با سوریه رفت و آمد دارند و وارد کشور وی نیز شده اند مبارزه کند اما این مساله در اولویت دوم وی قرار دارد و بزرگترین اولویتش پیش از مقابله با داعش، برگرفته از سیاست داخلی آنکاراست و آن چیزی نیست جز مهار کردن قدرت روز افزون کردها در مرزهای جنوبی ترکیه.آنکارا نگران است که پیروزی های کردها در عراق و سوریه باعث ایجاد انگیزه برای ازسرگیری عملیات نظامی شبه نظامیان کرد در خاک ترکیه به منظور تشکیل کشوری مستقل شود. و از مساله آغاز حملات هوایی ترکیه علیه داعش در سوریه استفاده کرده تا در عین حال به شورشیان کرد (پ.ک.ک) در شمال عراق نیز حمله کند.

اردوغان پا را از مقابله با کردها در ترکیه و عراق فراتر گذاشته و در 27 ژوئیه شبه نظامیان کرد سوریه موسوم به 'یگان های مدافع خلق' که در واقع شاخه سوری پ.ک.ک هستند اعلام کردند که ارتش ترکیه مواضع آنها را بمباران کرده است. ادعایی که آنکارا فورا آن را رد کرد چرا که در صورت صحت خبر، می‌تواند به معنی حمایت مستقیم ترکیه از داعش، دشمن اصلی کردهای سوریه تلقی شود.

اما یک مقام ترک با اذعان به این حمله گفت که ارتش این کشور تنها آتش کردها را پاسخ داده است و عملیات ارتش علیه داعش شامل یگان های مدافع خلق کرد نمی شود.از زمان اعلام توافق ترکیه و آمریکا در اواخر ماه ژوئیه جنگنده‌های ترکیه به پایگاه‌های پ.ک.ک در شمال عراق و نیروهای آن در جنوب شرق ترکیه به شکل روزانه حمله کرده اند. آمریکا براساس این توافق توانست به پایگاه هوایی اینجرلیک ترکیه در نزدیکی مرز شمالی سوریه و همچنین مشارکت ترکیه در حملات هوایی علیه داعش دست یابد، اما آنچه که آمریکا در حال از دست دادن است دستاوردی بزرگ تر از این هاست و آن چیزی نیست جز کردها که موثرترین همپیمانان و نیروهای زمینی هماهنگ با واشنگتن در جنگ با داعش در سوریه هستند.کردها اکنون نگران هستند که به رغم وعده آنکارا برای حمله نکردن به آنها هدف حملات ترکیه قرار بگیرند.

استفن تانکل، استاد دانشگاه آمریکا در این باره می گوید: بر کسی مخفی نیست که ترکیه علاقه کمتری به مبارزه با داعش به نسبت سرکوب کردن کردها دارد. آوردن ترکیه به جنگ علیه داعش مساله‌ای مثبت و بسته به هزینه آن است. ترکیه گفته است که به شبه نظامیان کرد که یکی از موثرترین شرکای آمریکا در میدان جنگ هستند حمله نخواهد کرد و در غیر این صورت این اقدام چندان مفید نخواهد بود.پیشمرگه‌های کرد از زمان آغاز جنگ داخلی سوریه دستاوردهای بی سابقه ای به دست آورده اند و با کنترل اراضی محل سکونت کردها اقدام به اعلام دولت غیرنظامی متعلق به خودشان کرده اند.

شبه نظامیان کرد با کمک حملات هوایی تحت رهبری آمریکا توانستند تروریست های داعش را از کوبانی که یک شهر سوری واقع در مرز ترکیه است پس از یک جنگ طولانی مدت در ژانویه به عقب برانند. در ماه ژوئن نیز کردها گروه داعش را از پایگاهشان در «تل ابیض» که در مرز ترکیه قرار دارد خارج و یکی از مهمترین مسیرهای داعش برای قاچاق نفت و جذب نیروهای خارجی را مسدود کردند.

تا دو سال پیش کردها همچنان مشغول درگیری سه دهه ای خود با دولت آنکارا بودند تا اینکه در سال 2013 مذاکرات صلح میان طرفین وقفه ای دو ساله در درگیری‌هایی که دست کم تاکنون 37 هزار کشته برجای گذاشته، ایجاد کرد اما مذاکرات صلح ترکیه با کردها با تجدید بمباران ترکیه علیه مواضع کردها در شمال عراق و حملات متقابل پ.ک.ک به حالت تعلیق درآمد.

این مساله دولت اوباما را در وضعیت دشواری با همپیمانان کرد خود که با داعش در سوریه می جنگند قرار داده است. براساس گزارش ها کاخ سفید به ترک ها در خصوص اقدام نظامی در شمال عراق جایی که در آن کردها مدعی تلقات غیرنظامی شده اند، هشدار داده است.

همچنین منتقدان و فعالان کرد مخالف اردوغان می گویند وی به این دلیل وارد جنگ شده که آرای ملی گرایان ترکیه را به منظور تشکیل دولت ائتلافی به دست آورده و حمایت ها از سیاستمداران کرد را در انتخابات احتمالی جدید در ماه های آینده تضعیف کند .

آنتونی کوردسمن، یک کارشناس نظامی مرکز مطالعات بین‌المللی و راهبردی آمریکا گفت: توافق با ترکیه در مجموع برای راهبرد آمریکا در خاورمیانه خوب است اما یکی از مشکلات این است که ما این مساله را به شکلی مطلق و سیاه و سفید توصیف می‌کنیم در حالی که شما شاهد یک شطرنج سه بعدی با حدود 9 بازیگر بدون هیچ گونه قوانینی هستید.

در این حال،چرخش در سیاست دولت ترکیه نسبت به داعش اهداف سه‌گانه‌ای را دنبال می‌کند. این چرخش می‌تواند به نتایجی برعکس بیانجامد و ثبات و امنیت ترکیه را در معرض چالش‌های جدیدی قرار دهد .در تحلیلی در پایگاه خبری دویچه‌وله آمده است،اقدام دستگاه قضایی ترکیه در گشودن پرونده علیه صلا‌ح‌الدین دمیرتاش، یکی از دو رهبر حزب دمکراتیک خلق‌های ترکیه، نشانه‌ دیگری از تشدید فشارها بر کردها در چارچوب تغییر سیاست رهبری ترکیه تلقی می‌شود.

فشار بر رهبر حزب دمکراتیک خلق‌ها و به جریان انداختن پروسه لغو مصونیت نمایندگان این حزب در مجلس البته فقط جزیی از تدارکات برای اهداف داخلی و منطقه‌ای حزب حاکم ترکیه است. چرخش جدید در سیاست این حزب که در ظاهر به عنوان آغاز همکاری با ائتلاف ضد گروه داعش معرفی می‌شود ابعاد مهم دیگری هم دارد.حزب دمکراتیک خلق‌ که بیشتر کردهای ترکیه را نمایندگی می‌کند توانست در انتخابات ژوئن سال جاری با گسترش شعارها و سیاست‌های خود در حمایت از مطالبات بخش‌های دیگر جامعه ترکیه برای اولین بار حد نصاب 10 درصد را بشکند و با ??نماینده به مجلس راه یابد.این حضور عملا به ضرر آرای حزب حاکم عدالت و توسعه تمام شد.

حزب حاکم که اکثریت مطلق مجلس را در دست داشت در انتخابات ژوئن به دنبال رای باز هم بیشتری بود تا بتواند اهداف خود در تغییر قانون اساسی را به تصویب برساند. تغییر نظام پارلمانی به نظام ریاستی و گسترش کم‌سابقه اختیارات رئیس جمهور (رجب طیب اردوغان) قرار بود هسته اصلی این تغییرات باشد. از نظر منتقدان، اردوغان، چهره کاریزماتیک حزب حاکم قصد دارد که تا سال ????، یعنی صدسالگی بنیانگذاری ترکیه نوین با اختیارات وسیع در قدرت باشد و با انجام پروژه‌های بعضا بحث‌انگیز و عظمت‌طلبانه به رویای نوعثمانی‌گری خود جامه عمل بپوشد و نامی از خود در تاریخ ترکیه ثبت کند.تغییر در قانون اساسی نیازمند دو سوم آرای مجلس است و در این صورت نیازی به رفراندوم عمومی در باره آن نیست.

در صورتی که فقط سه پنجم نمایندگان به این تغییرات رای دهند باید مردم نیز در رفراندوم آن را تایید کنند.حزب عدالت و توسعه نه تنها به چنین آرایی دست نیافت، بلکه بعد از ??سال اکثریت مطلق خود را هم از دست داد و برای تشکیل دولت نیز نیازمند ائتلاف با حزب دیگری شد. هیچ حزب دیگری هم حاضر نیست در ائتلاف با حزب حاکم با اهداف آن در تغییر قانون اساسی همراهی کند یا از خواست ادامه محاکمه پسر اردوغان که به اتهام فساد مالی پرونده‌اش در قوه قضائیه تحت بررسی است دست بکشد.

از این وضع به عنوان "بحران انتخاباتی" برای حزب عدالت و توسعه یاد می‌شود. رهبری حزب بعد از شکست در انتخابات مترصد این بوده که در شرایط جدیدی دست به انتخابات مجدد بزند تا دست‌ کم موقعیت قبلی (اکثریت مطلق در مجلس) را احیا کند. بخشی از چرخش جدید معطوف به ایجاد این شرایط است.چرخش کنونی در سیاست رهبری ترکیه که ظاهرا با تبلیغ تغییر سیاست در قبال نیروهای داعش و حمله به آنها شروع شد، در عمل تمرکز اصلی‌اش را بر سرکوب و محدودسازی کردها قرار داده، به خصوص که برخی اقدامات تروریستی تازه (پ‌ک‌ک) هم برای این اقدام بهانه‌ساز شده‌اند. دولت ضمن به تعلیق‌ درآوردن مذاکرات صلح با گروه پ‌ک‌ک که نیروی مسلح اصلی کردها به شمار می‌رود، حملات شدیدی را علیه آن آغاز کرده است.

از دو سال پیش پ‌ک‌ک و دولت آتش‌بس اعلام کرده بودند و مذاکرات صلح برای تعیین وضعیت حقوقی کردها و رفع تبعیض از آنها جریان داشت.هدف تهاجم به پ‌ک‌ک و نیروهای کرد نزدیک به آن، از جمله حزب دمکراتیک خلق‌ها، و تبلیغ در این‌باره که آنها "امنیت ترکیه را به خطر می‌اندازند" در عمل تضعیف موقعیت و امکانات کردها و سایر نیروهای اجتماعی نزدیک به تشکل‌های سیاسی‌ آنها در بسیج اجتماعی برای انتخابات جدید است.

بازماندن حزب دمکراتیک خلق‌ها از ورود مجدد به مجلس کم و بیش تحقق هدف حزب حاکم برای دستیابی به اکثریت مطلق یا حتی رای لازم برای تغییر قانون اساسی است. ولی ورای معادلات سیاسی داخلی انگیزه مهم‌تری هم در بروز چرخش جدید در سیاست حزب حاکم ترکیه نقش داشته است.

در ماه‌ها و هفته‌های اخیر کردهای سوریه در برابر نیروهای داعش موفقیت‌های زیادی داشتند. آنها تقریبا به تسلط بر کل نوار مرزی در شمال سوریه، مرتبط‌سازی مناطق کردنشین در این نوار و حتی تدوام آن تا کرانه مدیترانه نیز نزدیک شده بودند.این وضعیت صرفا تضعیف داعش که متحد غیر رسمی ترکیه در برابر دولت اسد و نیز سدی در برابر قدرت‌گیری کردهای سوریه به شمار می‌رفت را در پی نداشته، بلکه کردها را در موقعیتی قرار می‌دهد که منطقه خودمختار خود را در شمال سوریه تثبیت کنند. این تجربه گرچه در ذات خود می‌توانست در کنار اقلیم خودمختار کردستان الگوی تازه‌ای را برای کردهای ترکیه ایجاد کند، ولی به لحاظ پیوندهای قدیمی کردهای سوریه و ترکیه و نفوذی که پ‌ک‌ک در میان کردهای سوریه دارد نیز، از نظردولت ترکیه خطری بزرگ تلقی شده است.

کردهای سوریه گرچه در ماه‌های گذشته متحد اصلی آمریکا در خاک سوریه در مقابله با داعش به شمار می‌رفتند، اما در پیامد توافق جدید آمریکا با ترکیه با وضعیت متفاوتی روبرو شده‌اند. واشنگتن در توافق جدیدش با آنکارا امکان استفاده از پایگاه‌های نظامی ترکیه برای حمله به مواضع داعش را پیدا کرده است. تاکنون این حملات از پایگاه‌های نظامی در منطقه خلیج فارس انجام می‌شد که هزینه‌بر بود و تحرک و کارایی لازم را نداشت.

در برابر، دولت آنکارا دست بازی برای حمله به پ‌ک‌ک پیدا کرده است. ایجاد منطقه پرواز ممنوع بر فراز شمال سوریه هم خواست دولت ترکیه بوده است، اما واشنگتن تنها به ایجاد یک منطقه امن یا منطقه حائل در این بخش از سوریه رضایت داده که آن هم با مصالح و اهداف متحدش در سوریه، یعنی کردهای این کشور در تناقض است. ولی ظاهرا امکان استفاده از پایگاه‌های ترکیه چنان بوده است که رعایت مصالح و مطالبات کردهای سوریه را به مسئله‌ای ثانویه بدل کرده است. البته برخی از کشورهای ناتو با رویکرد جدید دولت ترکیه بخصوص در قبال کردهای این کشور موافق نیستند و آن را خطری برای ثبات و امنیت ترکیه تلقی می‌کنند، ولی وزنشان به اندازه‌ای نیست که موافقت واشنگتن با این سیاست را در سایه قرار دهد و دولت آنکارا را از ادامه آن بازدارد.

جنگنده‌های ترکیه که شدت عملشان علیه نیروهای پ‌ک‌ک 10 برابر نیروهای داعش است گهگاه به مواضع کردهای سوریه نیز حمله می‌کنند. ایجاد منطقه امن در شمال سوریه و انتقال ترکمان‌های این کشور به درون آن هم در خدمت جداسازی مجدد مناطق کردنشین این کشور و ممانعت از ایجاد یک منطقه خودمختار قوی و قابل دوام برای کردها است.

ترکمان‌های سوریه به لحاظ تاریخی متحد ترکیه به شمار می‌روند و دولت آنکارا خود را قیم و محافظ آنها می‌داند.دولت ترکیه همچنین قصد دارد در منطقه امن شمال سوریه نیروهای مخالف مسلح حکومت اسد را آموزش دهد و احتمالا دولت در سایه برای دولت اسد را آنجا مستقر کند. طبیعی است که از این منطقه امن امکان کمک‌رسانی به سایر نیروهای مخالف اسد در دورن خاک سوریه نیز تسهیل می‌شود.

به این ترتیب چرخش اخیر در سیاست رهبری ترکیه بر خلاف ظاهر آن که داعش را نشانه رفته، بیشتر متوجه سه هدف اصلی دیگر است: تضعیف کردهای ترکیه برای برهم زدن معادلات داخلی به منظور تقویت قدرت حزب حاکم در پارلمان و تسهیل تغییر در قانون اساسی، ممانعت از شکل‌گیری ساختار سیاسی جدیدی برای کردهای سوریه در شمال این کشور و نزدیک شدن به هدف دیرینه حزب عدالت و توسعه در براندازی حکومت اسد.

این چرخش اما همین حالا هم ثبات و امنیت را در درون ترکیه با چالش‌هایی روبرو کرده، تنش ‌و مناقشه خونین میان کردها و دولت در سی سال گذشته را تا حدودی به صحنه آورده و شکاف‌های مخاطره‌آمیز قومی و ملی را تشدید کرده است. در چنین شرایطی نیروهای افراطی مانند داعش به خصوص که همچنان از تیررس اصلی دولت دور بمانند شرایط بهتری برای تامین نیازها و امکانات خود و حتی سوارشدن بر وضعیت تنش‌آلود و رادیکالیزه‌شدن ترکیه و تشدید بی‌ثباتی‌های آن دارند.

محافلی در ترکیه بر این باورند که دولت بعد از پیروزی احتمالی در انتخابات و تحقق اهداف خود در آن، دوباره از تنش خواهد کاست و به مذاکره مجدد با کردها رو خواهد آورد. مشکل فقط این است که شرایط پرتنش و خونینی که اینک ایجاد شده می‌تواند لزوما آن طور که دولت می‌خواهد قابل مدیریت نباشد و روندها به مسیر دیگری سوق یابند. رویکرد دولت ترکیه در قبال سوریه و کردهای این کشور نیز می‌تواند بی‌ثباتی در آنجا را تداوم و تشدید بخشد و سرریز بیشتر این بی‌ثباتی به درون خاک ترکیه در پیوند با مناقشات داخلی ثبات سیاسی و امنیتی آن را با چالش‌های تازه‌ای روبرو کند.          ادامه دارد...