اگر ایران تحریم شود/دکتر مهدی تقوی*

امروز بسیار می شنویم که غرب ایران را به تحریم اقتصادی تهدید می کند. از این رو، بسیاری از شهروندان و کارشناسان می پرسند: ماهیت این تحریمها چیست و آیا می تواند به اقتصاد ایران و کسب و کار مردم ضربه بزند؟ معمولاً پاسخ این پرسشها از مسؤولان و کارشناسان سیاسی خواسته می شود، اما واقعیت آن است که پاسخ آن در دل علم اقتصاد نهفته است.
ابتدا به قسمت اول مسأله می پردازیم: ماهیت تحریمهای احتمالی علیه ایران چه خواهد بود. برای پاسخدهی بهتر، لازم است پیشینه ای از موضوع ارایه شود. وقتی انقلاب اسلامی به پیروزی رسید و اتفاقهای پس از آن نظیر تسخیر لانه جاسوسی و چند حرکت نظامی نافرجام، رابطه ایران و آمریکا را تیره کرد، آمریکا ایران را تحریم اقتصادی- تسلیحاتی کرد؛ تحریمی که پیش مقدمه قانونی شد که به نام طراح آن - سناتور راماتو- «راماتو» نام گرفت و هر سال توسط رؤسای جمهور وقت آمریکا تمدید می شود.
تحریمهای آمریکا علیه ایران در حال حاضر در 2 بخش اجرا می شود: بخش اول تحریمهای اقتصادی شامل جلوگیری از انتقال فن آوری، ممانعت از فروش برخی قطعات و لوازم یدکی و بلوکه کردن دارایی های ایران، محدود کردن معامله با ایران و ... و بخش دوم تحریم تسلیحاتی به معنای منع فروش اسلحه و فن آوری نظامی به کشورمان است. این قانون حدود 20 سال است که در حال اجراست. حال به پاسخ پرسشمان می پردازیم: اگر آمریکا و متحدانش بخواهند مجدداً در گروه 1+5 ایران را تحریم کنند، به خاطر وجود تحریمهای قبلی ایران، چیز بیشتری به آن اضافه نمی کنند، زیرا هم با مخالفت چین و روسیه مواجه می شوند و هم خودشان ضرر می بینند، لذا حداکثر شدت تحریمها در افزایش تنگناهای معاملاتی و مراودات مالی بین المللی با ایران و مسایل کم اهمیت دیگری چون محدودیت سفر مسؤولان سیاسی ایران، خلاصه خواهد شد، زیرا آمریکا قبلاً و بدون بررسی و تحت تأثیر بحران و گیجی مسؤولان وقت این کشور، طوری تحریمها را تشدید کرده و راه صد ساله را یکشبه رفتند که اکنون هر افزودنی بر آن چون به ضرر شرکای اروپایی اش تمام می شود، مخالفانی سرسخت دارد. در واقع، آمریکا اگر در جو و شرایط سالهای 1979 نبود، ترجیح می داد این حد تحریمی را که الان برای ایران وضع کرده، به یک برنامه بلند مدت مثلاً 5 ساله تبدیل کند تا هم از آن استفاده کامل تبلیغاتی کند و هم کارآیی آن را بیشتر نماید؛ اما اشتباه و جوزدگی دولت کارتر و استفاده بی رویه از ابزار تحریم، اکنون کار آمریکا و اروپا را برای گسترش دامنه آن سخت کرده و همین نکته است که اثبات می کند ماهیت تحریمهای جدید جدی نخواهد بود. اما قسمت دوم مسأله: آیا تحریمهای احتمالی می تواند به اقتصاد ایران و کسب و کار مردم لطمه بزند؟ پاسخ من منفی است و برای آن دلیل دارم:
1) مردم ایران بیش از 20 سال است در تحریم به سر می برند؛ هر چقدر تحریمهای قبلی توانست اقتصاد و کسب و کار مردم را به هم بریزد، تحریمهای آینده نیز خواهد توانست!
2) اقتصاد و تجارت بین الملل امروزه بیش از حد درهم تنیده است. تنیدگی در حدی است که ضربه به یک سری معامله نه یک طرف، بلکه طرفهای دیگر و متعدد معامله را با ضرر مواجه خواهد کرد. موفقیت اقتصادی و سیاسی ایران طوری است که همه از آن سود می برند و همه یا مجبورند و یا مشتاق که رابطه اقتصادی خود را با ایران حفظ کنند. لذا تحریمهای احتمالی نخواهد توانست در روابط تجاری و اقتصادی کشور اثر بگذارد. 
(۳ اقتصاد ایران ابزارهایی در دست دارد که تحریمها را بی اثر می کند. نفت و انرژی گاز، بزرگترین این ابزارهاست، زیرا دنیا محتاج آن است. جالب آنکه ساحل شمالی، حساس ترین کانون صادرات نفت جهان، در اختیار ایران است و این مسأله به ابزار نفت جنبه ای اقتصادی- سیاسی داده است. به علاوه، ایران در منطقه دارای بیشترین تولید ناخالص داخلی، بیشترین خود اتکایی داخل، پیشرفته ترین صنعت و تأثیرگذارترین و ناسیونالیستی ترین فرهنگ و افکار عمومی است. ذخایر انرژی کشور در بالاترین سطح تاریخ ایران قرار دارد و ... . 
(۴ به اطراف خود و کشورهای همسایه نگاهی بیندازیم. هیچ یک از آنها آن طور که باید قادر به تأمین احتیاجات خود در داخل نیستند، بیشتر آنها کشاورزی قابل ذکر، معادن غنی و صنعت درخور توجهی ندارند. امور آنها بیشتر از راه بازرگانی و سوداگری می گذرد. روشن است که در صورت تحریم ایران، این همسایگان هستند که هم شانس تجاری و هم امنیت تجارت خود را از دست می دهند، زیرا تحریم ایران کل منطقه را ناامن می کند، سرمایه ها را فراری می دهد، شاخص بورسها را پایین می کشد، ریسک بیمه تجارت و حمل و نقل را افزایش داده و هزینه ها را بالا می برد، جابجایی کالا سخت می شود و ... در نتیجه کسب درآمد برای همسایگان سخت می شود. پس روشن است چه کسی ضرر می بیند!
5) به گمانم، حتی اگر کل اروپا و آمریکا رابطه تجاری خود را با ایران قطع کنند، نقاط جدیدی هستند که مایل به تجارت با ایران باشند. عمده ترین کانونهای جدید، آمریکای لاتین و آفریقا هستند که هم بازار بکری دارند و هم به لحاظ سیاسی و فرهنگی به ایران نزدیک هستند و اشتراکهای زیادی در برخورد با استعمار دارند. لذا این زاویه نیز کافی است تا نتیجه بگیریم که: ایران تحریم نمی شود و تحریمهای احتمالی بی اثر خواهد بود. ..

* استاد دانشگاه علامه طباطبایی