سپاه و سیاست (4) / دکتر یدالله جوانی

در قسمت های قبلی دو دیدگاه و نظریه در مورد رابطه سپاه و سیاست بررسی گردید و با استناد به منابع حقوقی اثبات شد که سپاه پاسداران یک مجموعه صرفاً نظامی نیست و دارای ماهیتی چند وجهی و کارکردهای متعدد می باشد. در واقع نظامی بودن بخشی از ماهیت سپاه و نظامی گری و اقدامات مسلحانه در راستای دفاع از انقلاب اسلامی، بخشی از اقدامات سپاه می باشد. سپاه علاوه بر اقدامات مسلحانه، هر نوع اقدام ضروری و لازم دیگر بر حسب اقتضائات زمانی در راستای دفاع از انقلاب اسلامی را باید انجام دهد. به عبارت دیگر نوع اقدام سپاه، تابعی از ماهیت و نوع تهدید علیه انقلاب و دستاوردهای آن می باشد. قانون برای تهدیدی که سپاه باید با آن مقابله کند، هیچ قیدی منظور نکرده و اقدام سپاه را هم مقید به اقدام صرفاً نظامی نکرده است.
همین نوع نگاه قانون به سپاه است که این سازمان را به یک مجموعه منحصر به فرد تبدیل کرده است. سازمان سپاه از این حیث و جهت منحصر به فرد است که قابلیتهای گوناگون را برای دفاع همه جانبه از انقلاب اسلامی و دستاوردهای آن دارا می باشد. همین قابلیت های گوناگون، سپاه پاسداران را به یک نیروی استراتژیک برای انقلاب اسلامی تبدیل ساخته است. این نیروی استراتژیک باید بتواند با هر نوع تهدیدی و در هر سطحی، توانایی و قابلیت مقابله داشته باشد. تهدیدات را می توان از نظر ماهیت، بر سه قسم سخت، نیمه سخت و نرم دسته بندی نمود. جایگاه سپاه در ساختار نظام سیاسی و حکومتی ایران به گونه ای است که برای برخورد با هر قسم از تهدید، جنبه استراتژیکی دارد. بعد راهبردی سپاه پاسداران نسبت به تهدیدات علیه انقلاب اسلامی و دستاوردهای آن با ویژگی دفاع چندوجهی و قابلیتهای گوناگون، این سازمان را همانند ذخایر استراتژیک، پشتوانه دیگر سازمانها و دستگاهها قرار داده است. چند منظوره بودن سازمان سپاه با همین نگاه باید تحلیل گردد. توضیحات مختصری در این باره ضروری است:
1-سپاه و تهدیدات نظامی خارجی
ارتش جمهوری اسلامی ایران بر اساس قانون اساسی، مأموریت و وظیفه اصلی اش دفاع از سرزمین، قلمرو جغرافیایی، مرزها و مبارزه با تهاجم و تجاوز دشمن خارجی است. فلسفه وجودی ارتش، دفاع از سرزمین است و مأموریت آن ریشه در همین فلسفه وجودی دارد و ساختار، سازمان، تجهیزات و آموزش های آن در همین چارچوب تعریف می گردد. اگر تهاجم خارجی به گونه ای بود که پاسخگویی به آن، توانی فراتر از ارتش را نیاز داشته باشد، آن گاه سپاه با اتصال به نیروی پایان ناپذیر مردمی بسیج، به عنوان پشتوانه و معین و نیروی استراتژیک انقلاب اسلامی، برای دفاع از انقلاب اسلامی و دستاوردهای آن وارد صحنه می گردد. ایفای نقش راهبردی سپاه و بسیج مردمی در دوران دفاع مقدس در همین چارچوب قابل ارزیابی و تحلیل است. در این وضعیت ماهیت نظامی سپاه برجسته شده و اقدام سپاه شکل نظامی دارد. یعنی مقابله با تهدید سخت.
2-سپاه و بحران های امنیتی داخلی
وزارت اطلاعات و نیروی انتظامی وظیفه تامین امنیت داخلی و مقابله با بحران ها و ناآرامی های داخلی را بر عهده دارند. در صورت بروز شورش، اغتشاش و هر نوع حرکت و اقدام ضدامنیت ملی که ثبات و آرامش داخلی را بر هم زند، نیروهای وزارت اطلاعات و نیروی انتظامی باید ابتدا بر اساس فلسفه وجودی، رسالت و مأموریت خود، اقدامات لازم و ضروری را برای کنترل اوضاع و برقراری امنیت به عمل آورند. چنانچه در مقطعی از زمان، دامنه و عمق بحران داخلی به گونه ای باشد که به صورت تهدید امنیت ملی ارزیابی گردد و نیروهای اطلاعاتی و امنیتی قادر به کنترل و خنثی سازی بحران و برقراری ثبات، آرامش و امنیت نباشند، سپاه پاسداران وظیفه ورود به صحنه برای مقابله با جریان ها و عوامل بحران ساز را عهده دار می باشد. در چنین شرایطی، اقدام سپاه به عنوان نیروی استراتژیک نظام برای دفاع از انقلاب اسلامی و دستاوردهای آن قابل تحلیل و ارزیابی می باشد. اقدام سپاه پاسداران برای مقابله با بحران های سالهای اول انقلاب در کردستان، سیستان و بلوچستان، خوزستان، ترکمن صحرا و برخی دیگر مناطق، بر همین مبنا و اساس انجام شد. ایفای نقش سپاه و بسیج برای خنثی سازی غائله و فتنه تیر 1378 در تهران نیز در همین راستا بود. وظیفه ذاتی، اصلی و اولیه نیروهای اطلاعاتی و امنیتی و نیروی انتظامی کنترل بحران و خنثی سازی در این توطئه ضدامنیتی داخلی بود. اما وقتی دامنه و عمق بحران به صورت یک تهدید جدی بر علیه امنیت ملی آشکار گشت و مقابله با آن به توانی فراتر از نیروی اولیه، یعنی نیروهای اطلاعاتی و امنیتی و نیروی انتظامی نیاز داشت، در این شرایط نیروی استراتژیک نظام یعنی سپاه با به کارگیری نیروی مردمی بسیج وارد صحنه شد و در کمترین زمان به فتنه و غائله پایان داد. در این وضعیت ماهیت اطلاعاتی- امنیتی سپاه برجسته می شود و سپاه با تهدید نیمه سخت مقابله می کند.
3-سپاه و تهاجم فرهنگی
هرگاه اقدامات دشمنان انقلاب اسلامی و عوامل داخلی آنان علیه انقلاب و نظام جمهوری اسلامی، ماهیت فرهنگی داشته باشد، نهادها، سازمان ها و دستگاههای فرهنگی کشور، مسئولیت برنامه ریزی و انجام اقدامات لازم برای مقابله با تهاجم فرهنگی دشمن را بر عهده دارند. وزارت ارشاد، سازمان تبلیغات، صدا و سیما، حوزه های علمیه، آموزش و پرورش، آموزش عالی و دیگر مجموعه هایی که وظیفه اصلی، اساسی و اولیه آنها کار فرهنگی است، در راستای مقابله با تهاجم فرهنگی وظیفه دارند. اما اگر تهاجم فرهنگی، به تهدید فرهنگی تبدیل شد و دستگاههای فرهنگی به صورت شایسته قادر به مقابله با تهدیدات فرهنگی نبودند و اقدامات دشمن و عوامل آن، ارزشها، باورها و اعتقادات مردم را که پشتوانه اصلی انقلاب و دستاوردهای آن محسوب می شود، مورد هجوم قرار داد، سپاه به عنوان نیروی استراتژیک نظام و انقلاب اسلامی، برای مقابله با تهاجم فرهنگی که به صورت تهدید فرهنگی ظاهر شده، وارد صحنه می گردد. در این وضعیت، ماهیت فرهنگی سپاه برجسته می شود و سپاه با اقدام فرهنگی، با تهدید نرم مقابله می کند.
4- سپاه و تهدیدات سیاسی
کشوری که با تهاجم فرهنگی و در ادامه با تهدید فرهنگی مواجه است، شکل گیری تهدید با ماهیت سیاسی علیه نظام سیاسی مستقر از سوی برخی از جریانها، احزاب و گروههای سیاسی در آن متصور است. اساساً تهاجم فرهنگی دشمن علیه انقلاب اسلامی با هدف فروپاشی نظام از درون طراحی گردید و به اجرا درآمد. عرصه سیاست، عرصه پیکار و رقابت بین جریان های سیاسی برای کسب قدرت سیاسی، حفظ و افزایش آن می باشد. انتخابات برای رجوع به آرای مردم برای انتخاب مسئولان و دولتمردان و نمایندگان مجلس و ... از مهمترین نقاط قوت نظام مردم سالاری دینی کنونی در ایران اسلامی است. در شرایط تهدیدات فرهنگی و سیاسی، همین نقطه قوت در صورت ضعف و ناتوانی احزاب، گروهها و جریانهای سیاسی خودی، می تواند به یک نقطه آسیب پذیر تبدیل گردد و جریان های سیاسی غیرمعتقد به نظام دینی و انقلاب اسلامی، قصد ورود به ساختار قدرت را داشته باشند. ورود جریانهای سیاسی غیرمعتقد به اصول، مبانی و آرمانها و اهداف انقلاب اسلامی به ساختار قدرت، یعنی ورود اپوزیسیون به داخل قدرت سیاسی که نظام را از درون با چالش های جدی مواجه می سازد. در چنین وضعیتی، انقلاب اسلامی و دستاوردهای آن با تهدیدات جدی سیاسی روبه رو می گردد و رسالت و فلسفه وجودی سپاه ایجاب می نماید در راستای دفاع از انقلاب و دستاوردهای آن وارد صحنه گردد. در چنین شرایطی ماهیت سیاسی سپاه برجسته می گردد و اقدامات لازم از سوی سپاه، در راستای روشنگری برای افکار عمومی و افشای جریانهای منحرف سیاسی، با هدف مقابله با تهدیدات سیاسی و در واقع خنثی سازی تهدیدات نرم، به عمل می آید. اقدامات سپاه با ماهیت سیاسی در دهه اول انقلاب و در زمان نفوذ جریان بنی صدر به درون ساختار قدرت و همچنین در دهه سوم انقلاب و در زمان نفوذ برخی از نیروهای غیرمعتقد به قوای مجریه و مقننه که با هدف براندازی خاموش فعال شده بودند، در همین راستا قابل ارزیابی است. (ادامه دارد)