تکنیک عملیات روانی؛ استهزا و مظلوم نمایی

 رضا جنیدی

دستگاههای رسانه ای و تبلیغاتی غربی به سوی ما شلیک می شود، از پشتوانه نظری و علمی دقیق در حوزه های روان شناسی، جامعه شناسی و علوم ارتباطات برخوردار است.

بدیهی است، برای ایفای نقش یک مخاطب آگاه و کنشگر و نه مخاطبی منفعل و از پیش باخته، باید با دانش، تئوری و تکنیکهای عملیات روانی آشنا شد.

آنچه هم اینک پیش رو دارید ادامه این سلسله مقاله درباره تکنیکهای عملیات روانی است.

* پیش فرض سازی

رسانه های غربی سیاستهای دیکته شده ای را که صحت و اعتبار آنها مستلزم نقد و بررسی است، بدیهی می پندارند. برای نمونه هرگاه کاخ سفید افزایش بودجه در هزینه های نظامی را پیشنهاد کند، بحث رسانه ها محدود به این خواهد بود که چه مقدار افزایش بودجه مورد نیاز است؟ تا چه حد باید بر روزآمد کردن جنگ افزارها سرمایه گذاری شود؟ آیا روند جاری کفاف افزایش هزینه های نظامی را می کند یا باید تدابیر بیشتری اتخاذ کنیم؟ هیچ رسانه ای نظرات متقن و دلایل مستند کسانی که معتقدند هزینه های نظامی آمریکا سالهاست که بیشترین سهم بودجه را بلعیده و اکنون نیازی به تقویت بیشتر آن نیست، منعکس نمی کند. بلکه فرض این است که نیروهای آمریکایی باید در سراسر دنیا استقرار یابند و سالانه صدها میلیارد دلار صرف این سیستم نظامی جهانی شود.

* روش القای افسردگی و ناامیدی

برای القای افسردگی و ناامیدی سعی می شود تصویر نامطلوب و نامتوازنی نسبت به انتظارات موجود از موفقیت و شرایط ارایه شود و آرزوها و ایده آل های فرد با جامعه دور از دسترس قلمداد شود. برخی اهداف این روش عبارتند از: ایجاد تزلزل در روحیه مسؤولان، سلب اعتماد به نفس، احساس عدم کفایتی و سلب روحیه مقاومت در مردم.

* قرینه سازی

سرویس جهانی بی بی سی در پرداختن به اخبار بازداشت نظامیان انگلیسی در آبهای ایران از الگوی بررسی تطبیقی بهره گرفت.

این رسانه در مواردی این موضوع را با مسأله تسخیر لانه جاسوسی آمریکا مقایسه کرد. این در حالی است که این دو موضوع به لحاظ ماهیت با هم تفاوت دارند و نمی توان این دو رویداد را با الگوهای حقوقی و سیاسی مشابه تحلیل کرد. در واقع اگر بخواهیم ورود غیر قانونی نظامیان انگلیسی به آبهای سرزمینی ایران را از منظر حقوق بین المللی بررسی کنیم چیزی جز « تجاوز به آبهای ایران» نمی توان به آن اطلاق کرد.

کمی پیش از آغاز جنگ خلیج فارس در 15 اکتبر 1990 میلادی رئیس جمهور بوش که با بهره گیری از این تکنیک درصدد مشروعیت بخشیدن به حمله آمریکا به عراق بود، اظهار داشت: «همه روزه اخبار تازه ای از شرارتهای هولناک نیروهای صدام (از کویت) به خارج می رسد... از حمله منظم به روح یک ملت، اعدامهای خودسرانه، شکنجه های مستمر... کودکان نوزاد که از گهواره های خود به بیرون انداخته می شوند... بیماران تحت دیالیز از دستگاههای خود جدا می شوند... هیتلر از نو برخاسته است.»

اما به یاد داشته باشید هنگامی که جنگ هیتلر به پایان رسید دادگاه نورنبرگ برپا شد. اما نکته قابل تأمل اینکه آمریکا با وجود اینکه می توانست صدام به اصطلاح هیتلری را مجازات کند، تنها به عقب راندن نظامیان رژیم بعث از کویت بسنده کرد.

* تعمیم افراطی

در تعمیم افراطی واژه ها و اصطلاحاتی به کار گرفته می شوند که به لحاظ عاطفی و مجازی بیانگر مفاهیم ارزشی و اعتقادات راسخی هستند که ثابت کردن آنها نیاز به اطلاعات یا استدلال خاصی ندارد. البته چنین واژه ها و اصطلاحاتی تصورات مختلفی را در اذهان افراد مختلف متبادر می سازند، اما دلالت ضمنی آنها همواره مطلوب و مؤثر بوده است.

* تزریق اطلاعات و نظرات نادرست و تکذیب آن

شیوه تزریق اطلاعات و نظرات نادرست و تکذیب آن هر چند شیوه ای غیراخلاقی است اما به وفور از آن استفاده می شود. در این شیوه اطلاعات غلط و نادرست که مطلوب مردم و جریان افکار عمومی است به آنان تزریق می شود و چون این اطلاعات غلط مورد علاقه جریان افکار عمومی است، کسی در صحت و سقم آن تردید نمی کند و زمانی که رهبران افکار عمومی از آن اطلاعات به صورت رسمی بهره گرفتند، با تکذیب صاحب خبر مواجه می شوند، که این امر باعث بی اعتباری رهبران فکری جماعت موردنظر می شود.

البته در بعضی مواقع روند تکذیب، شامل اطلاعات موثق نیز می شود.

* ادعا به جای واقعیت

رسانه های خبری برای دستیابی به اهداف خود گاهی ادعاهایی علیه افراد، گروهها و رسانه های رقیب مطرح می کنند و آنان را مجبور به پاسخگویی می نمایند. در این روش اخبار مخابره  شده یا به  چاپ رسیده، نوعی ادعا به جای واقعیت را در ذهن مخاطب تداعی می کند و با استفاده از کلماتی مانند «ادعا» سعی می کنند اولاً خبر را از دست ندهند، همچنین صحت و سقم خبر را به گردن منبع مدعی آن انداخته و در نهایت، چنانچه خبر مورد تأیید قرار گرفت، اعتبار پخش آن را نصیب خود کند و پیام مدنظر را به مخاطب القا کنند.

در شایعه منبع خبر را نمی گوییم اما در این نوع خبر به عمد، منبع خبر را بیان می کنیم، ولی منبعی که بی اعتبار است و بارها مورد تکذیب قرار گرفته  است. این شیوه در حقیقت مانند یک برگ دوطرف برنده است.

استفاده کنندگان از آن، چه ادعا را رد و چه آن را تأیید کنند در هر دو صورت جواب خود را گرفته اند. در جریان حمله آمریکا به افغانستان، پس از هر بمباران شدید مقرهای طالبان، ادعاهایی مبنی بر کشته شدن بن لادن از سوی رسانه های آمریکایی و رسانه های همسو با آنها مطرح می شد. زمانی که طالبان خبر را تکذیب می کردند، آمریکاییها می فهمیدند، تلاش آنها در انهدام مواضع طالبان چندان مؤثر نبوده است. اگر طالبان سکوت می کردند، این سکوت صحت ادعای آمریکاییها را اثبات می کرد و نیروهای طالبان را نیز از نظر روحی تضعیف می کرد.

* استهزا و تمسخرکردن

متخصصان و دست اندرکاران عملیات روانی با استفاده از این تکنیک، داستانهای طنز و شوخیهای استهزا آمیز از جمله کاریکاتورهای مضحک را خلق می کنند و آنها را به اشکال گوناگون در میان نیروهای آماج پخش می کنند.

با توجه به سرعت بسیار سریع انتشار این گونه طنزها، داستانها و اشعار متخصصان جنگهای روانی، آنها را برای اقشار مردم، بسیار قابل فهم و در عین حال هدف دار طراحی می کنند. به گونه ای که افراد مختلف با سنین و مشاغل و تفکرات مختلف قادر به فراگیری دست ساخته های آنان باشند و علاوه بر آن بتوانند شنیده های خود را به سادگی برای دیگران بازگو کنند. در نتیجه استهزا و تمسخر، ممکن است مخاطبین تعادل روانی خود را از دست دهند و به اقداماتی غیرعقلانی متوسل شوند. یکی از عملیات های روانی مشرکان در مقابل پیامبر و قرآن، عملیات استهزا و تمسخر بود. استهزا و تمسخر با هدف کوچک نشان دادن پیامبر(ص) و ناچیز نمایاندن دعوت و پیام او و در نتیجه پایین آوردن جایگاه اجتماعی او صورت می گرفت.

استهزا کنندگان پیامبر نیز همه از بزرگان قریش و به بیانی زراندوزان مکه بودند.

از آیات قرآن در می یابیم حوزه عملیات روانی استهزا، بسیار گسترده بود به گونه ای که موجب آزردگی و دلتنگی پیامبر می شد.

این شیوه- که به ویژه با خوی عوام سازگاری دارد، نوعی تفریح و سرگرمی عوام الناس و اشراف بود و بدون صرف هزینه بیشترین کارایی و تأثیر را به دنبال داشت. به بیان دیگر، این روش هم لذت و سرگرمی است و هم جنگ و مبارزه. از همین رو سران کفر در مدیریت عملیات روانی خویش بر این شیوه تأکید به سزایی داشتند.

* کلی بافی

کلی بافی، تاکتیکی است که در آن جزئیاتی را که ممکن است، مخالفت اداری یا سیاسی را بر انگیزد، با لعابی از مطالب غیرواقعی می پوشانند.

در پخش این تاکتیک تلاش می شود بدون توجه به مسایل اصلی و عمیق در خبر و بدون ریشه یابی به موضوعی که منعکس می شود به حواشی آن پرداخته شده و شاخ و برگ آن را اضافه کنند و خواننده را در سطح نگه  دارد. این تاکتیک بیشتر در پخش بیانیه های وزارت خارجه و یا دستگاه دیپلماسی خارجی کشورها مورد استفاده قرار می گیرد، که در آنها از شیوه بی حس سازی مغزی استفاده شده است.

* علاقه مندان به این بحث می توانند ادامه آن را پنجشنبه هفته آینده در همین صفحه پیگیری کنند.