دولت در انتظار

سایه دولت واقعی

دولت سایه و یا کابینه سایه معادل فارسی State shadow و Cabinet shadow است. این اصطلاح بیشتر در ادبیات سیاسی کشورهای «انگلوساکسون» و در حزبی مانند انگلیس، استرالیا، نیوزلند و کانادا به کار گرفته می شود. البته در سایر کشورها بویژه ایالات متحده نیز تشکیلاتی وجود دارد که به نوعی نقش دولت سایه را ایفا می کند.

هدف اصلی از ایجاد دولت سایه را می توان انتقاد از دولت حاکم از سوی جناح مخالف و در نهایت به دست گرفتن قدرت برشمرد و یا اینکه اصلاحیه های لازم برای قوانین جاری ارایه دهد.

در عرصه سیاسی کشورهای ذکر شده، دولت سایه نقش اپوزیسیون و کارکردی نظارتی دارد. بدین معنا که جناح یا حزب رقیب همانند یک دولت واقعی، کابینه تشکیل می دهد و به افرادی به ازای هر یک از اعضای کابینه اصلی سمت های وزارتی داده می شود و هر یک از این افراد در حیطه امور مربوط به خود به نظارت و انتقاد از رقیب خود در کابینه اصلی می پردازند. گاه دیده شده است که حزب سیاسی رقیب به علت به دست نیاوردن رأی اکثریت سال ها دولت سایه تشکیل می دهد و افرادی در آن همچنان سمت خود را حفظ می کنند و در صورتی که حزب، دولت واقعی تشکیل دهد در کابینه عهده دار سمت خواهند شد.

معمولاً اعضای کابینه دولت سایه به خصوص برای حل مسائل مهم و عبور از شرایط بحرانی همچون تنش در روابط خارجی و وقایع و تصمیمات مهم سیاسی تشکیل جلسه می دهند و به ارایه برنامه ها و پیشنهادها برای حل بحران می پردازند.

به نظر می رسد تشکیل دولت سایه از سوی احزاب مخالف نوعی تمرین و اعلام آمادگی برای انجام هر چه بهتر وظایف خود در صورت پیروزی و تشکیل دولت واقعی است.

دولت سایه در لغتنامه ها

فرهنگ اینترنتی «ویکی پدیا» (wikipedia) آورده است: دولت سایه به «دولت در انتظار» گفته می شود که منتظر می ماند تا پس از یک رشته رویداد قدرت را از دولت اصلی بگیرد.

همچنین در حکومت های پارلمانی بسیار مرسوم است که حزب مخالف دولت سایه تشکیل دهد که رهبران عالیرتبه حزب در آن خود را آماده می کنند تا در صورت به قدرت رسیدن، کنترل وزارتخانه های مختلف را به دست بگیرند.

عبارت «دولت سایه» همچنین به عنوان یک اصطلاح تحقیرآمیز در مورد دولت هایی به کار می رود که در نتیجه یک رویداد مصیبت بار روی کار آمده باشند.

این پایگاه اینترنتی همچنین به برداشت های بدبینانه از این اصطلاح اشاره و اضافه می کند: اصطلاح «دولت سایه» در بسیاری از نظریه های توطئه و فیلم های علمی ـ تخیلی به کار می رود. در نظریه توطئه دولت سایه تعریف دیگری دارد که عبارت است از یک دولت سری در میان دولت اصلی. این دولت سری، دولت واقعی است که روال اصلی امور دولت موجود را کنترل می کند. هویت اعضای دولت سایه و محل هایی که آنها گرد هم می آیند در این مفهوم تنها برای عده معدودی شناخته شده است. بودجه چنین دولت سایه ای معمولاً از پول هایی تأمین می شود که در سیستم دولت اصلی ناپدید می شوند و یا از طریق معاملات دروغین دولت اصلی یا پروژه های تقلبی تأمین می شود.

در فرهنگ اینترنتی Answers.com نیز در تعریف «دولت سایه» تصریح شده است: دولت سایه در نظام حزبی «وست مینستر» مانند انگلیس، استرالیا، کانادا و نیوزیلند، گروهی ارشد از سخنگویان جناح مخالف دولت را در برمی گیرد که در کنار هم تحت ریاست «رهبر جناح مخالف» یک کابینه جایگزین دولت را تشکیل می دهند که اعضایش سایه یا نمودی از دولت واقعی هستند.

در فرهنگ های سیاسی معتبر فارسی زبان اشاره چندانی به این اصطلاح نشده است. در فرهنگ جامع سیاسی «محمود طلوعی» در زیر عنوان «دولت سایه» نوشته شده است: دولت خیالی یا دولت سایه کابینه فرضی است که احزاب اقلیت در کشورهای دموکراتیک تشکیل می دهند و وزیر یا مسئول خیالی هر وزارتخانه درباره مسائل مربوط به آن وزارتخانه بررسی و اظهار نظر می کند. همچنین این رسم بیشتر در انگلیس معمول است و حسن آن این است که افراد می توانند پیشنهادها و نظرهای مفید و سازنده ای ارایه دهند و در صورت پیروزی حزب خود در انتخابات بدون برخورد با مشکلی مسئولیت وزارتخانه مربوطه را برعهده گیرند.

تهدید یا اتاق فکر

فعالان سیاسی و کارشناسان ایرانی درباره دولت سایه نظرات گوناگونی دارند. از دیدگاه برخی دولت سایه یک تهدید برای دولت حاکم به شمار می رود و گروهی نیز نقش «اتاق فکر» برای آن قائل هستند.

محمدرضا خاتمی، دبیرکل جبهه مشارکت درباره دولت سایه می گوید: دولت سایه غیرمنتخب و عوامل آن همه جا هستند و در جهت فلج کردن روند مدیریت کشور اقدام می کنند.

سایت بازتاب نیز به نقل از محسن رضایی در زمان تبلیغات انتخابات ریاست جمهوری می نویسد: برای مشارکت نخبگان جامعه در اداره کشور، در صورت پیروزی در انتخابات نسبت به تأمین دولت سایه در حوزه نخبگان اقدام می کنم. متأسفانه تاکنون تعامل دولت ها با نخبگان برای اصلاح رفتارهای حکومت و توجه به منافع ملی وجود نداشته است.

بجای آنکه که فقط در حد برگزاری جلسات همایش ها و تقدیر رسمی از نخبگان به آن توجه کنیم باید با تشکیل «دولت سایه» و استفاده روشمند و مستمر از نخبگان در حوزه های تخصصی آنان، زمینه اصلاح مداوم نقاط ضعف در رفتارهای حکومتی را فراهم آوریم.

محسن رضایی ادامه می دهد: در دولت سایه از نظرات، دیدگاه ها، انتقادها و پیشنهادهای نخبگانی که امکان حضور آنان به هر دلیلی در دولت اصلی وجود ندارد به عنوان مکانیزمی برای اصلاح مستمر عملکرد قوه مجریه استفاده خواهد شد.

همچنین حکومت بجای آنکه نخبگان خارج از قدرت را به عنوان اپوزیسیون تلقی و سعی کند به صورت حذف و رویکرد امنیتی و قضایی با آنان برخورد کند یا آنان را غیر خودی تلقی کرده و بایکوت کند، از توانایی های فکری و عملی نخبگان برای اداره بهتر کشور بهره ببرند.

دبیر مجمع تشخیص مصلحت نظام در تبلیغات انتخابات ریاست جمهوری یادآور می شود: تلاش می کنم با تعیین یک معاون اول در دولت در کنار معاون اول دولت و تفکیک کامل دولت سایه از ورود به مسائل اجرایی و متمرکز کردن آن در نظارت و ایده سازی، برای نخستین بار مشارکت نخبگان غیرحکومتی را در حرکت کشور به سوی ایران منطقه ای نهادینه کنیم.

کریم ارغنده پور، روزنامه نگار با اشاره به اینکه تشکیل دولت سایه مفید و موثر است و در شرایط حاضر می تواند دموکراسی را تعمیق بخشد، می گوید: تشکیل دولت سایه توسط حزب شکست خورده مقدمه ای است برای پیروزی در آینده و تشکیل دولت سایه و اعلام رئیس جمهور در سایه و معرفی وزرای او به شفاف تر شدن فضا و حرفه ای تر شدن عرصه سیاست کاربردی در ایران می انجامد، چیزی که تا به حال به این شکل مرسوم نبوده و در نتیجه، امیدها را در جبهه شکست خورده تقویت می کند.

سایت بازتاب در مقاله ای با اشاره به اینکه لزوماً آنچه را که ما از دولت سایه مدنظر داریم با مدل غربی آن یکسان نیست، بلکه تعریف ما از کابینه سایه بومی و ایرانی بودن و دیگر اجرایی و عینی بودن آن است. هدف اصلی این پیشنهاد، مردمی تر شدن و تخصص و دانش محور شدن دولت است. از این رو پیشنهاد می کنیم در دولت جدید، افرادی به عنوان وزیر یا رئیس سایه از جانب رئیس جمهور منصوب شوند که فارغ از اجرائیات و مشغله های روزمره با توجه به سوابق، تجربیات و تخصص خود مسائل حوزه مربوطه را با جدیت پیگیری کنند.

همچنین به نظر می رسد بهترین گزینه علاوه بر تخصص باید به ساختار، شرایط و مشکلات داخلی دستگاه حوزه مربوطه نیز آشنایی و شناخت عمیقی داشته باشند.

«امیر محبیان»، عضو شورای سردبیری روزنامه رسالت، بیان می کند: دولت سایه اصولاً در بسیاری از کشورها از سوی احزاب تشکیل می شود، در ایران بعضاً متأسفانه دولت سایه را با دولت مخفی کار اشتباه می گیرند، به گمانم ایجاد دولت سایه برای پرورش نیروهای شایسته و آگاه ضرورت دارد به شرطی که پیشاپیش فرهنگ سیاسی آن شفاف و تعمیق یابد.

همچنین وی اظهار داشت: دولت سایه، دولتی است که احزاب و گروه های آلترناتیو، دولت حاکم آن را به وجود می آورد. در قالب دسته ها و گروه های مختلف به اطلاعات روز دسترسی پیدا می کنند و از دولت می خواهند اطلاعاتی را که قابل انتقال است به آنها انتقال دهد و به طور کلی این دولت سایه از سوی دولت مورد پذیرش قرار می گیرد.

تشکیل دولت سایه با قوانین حزبی

دکتر مرتضی فیروزی، سردبیر روزنامه انگلیسی زبان ایران نیوز، با اشاره به تشکیل دولت سایه در کشورهای توسعه یافته دو حزبی و تفاوت آن با کشورهای در حال توسعه، می گوید: ایران کشوری در حال توسعه است و دولت سایه در مقابل دولت حاکم کارشکنی می کند و در واقع نگرش منفی است. مثلاً بسیاری از دولتمردان که زمانی یک وزارتخانه را در اختیار داشته اند، همچنان روی بقیه افراد نفوذ دارند و همچنان مهره چینی می کنند که این باور نادرست و برای کشور زیانبار است و اثرات مثبتی نخواهد داشت.

وی ادامه می دهد: دولت سایه زمانی در کشور ممکن و مثبت خواهد بود که ما حزب را بپذیریم و از حالت گروه با نفوذ خارج، وارد مرحله حزب شویم. ما باید بتوانیم قوانین حزبی را چنان برقرار کنیم که شرایط به گونه ای باشد که کاملاً آشکار و مشخص از قبل برنامه و افراد به مردم اعلام شود.

دکتر صادق زیباکلام، استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران با تأکید بر اینکه دولت سایه دولت حزب رقیب است که در انتخابات رأی آورده ولی نتوانسته اکثریت را در مجلس کسب کند، تصریح می کند: امکان تحقق دولت سایه در ایران وجود ندارد؛ زیرا یکی از ملزومات و پیش نیازهای دولت سایه نظام حزبی است و تا زمانی که یک نظام حزبی منسجم، متشکل، سازمان یافته و سراسری در کشور به و جود نیامده باشد، دولت سایه نمی تواند تجسم عینی داشته باشد.

وی تأکید می کند: افرادی که می گویند که می خواهند دولت سایه تشکیل دهند باید ابتدا یک حزب یا یک تشکیل سیاسی نیرومند ایجاد کنند و بعد در صورت رأی نیاوردن دولت سایه را تشکیل دهند.

دکتر زیباکلام اضافه می کند: در شرایط فعلی که اصولگرایانی قدرت را در دست دارند به هیچ وجه نمی توان گفت که اصلاح طلبان دولت سایه هستند برای اینکه اصلاح طلبان بین خود حتی در اینکه چه کسی نامزد ریاست جمهوری شود، توافق ندارند، تو خود بخوان حدیث مفصل از این مجمل.