ماجرای حکم اعدام دیکتاتور عراق / سیامک باقرى

سرانجام بعد از گذشت حدود یکسال از محاکمه سران حزب بعث، حکم اعدام صدام صادر شد. طبق قوانین اجرایی عراق، محکومین به اعدام ظرف 45 روز پس از قطعی شدن حکم به چوبه دار آویخته می شوند. صدام پیش از محکومیت از قاضی دادگاه تقاضا کرده بود که من نظامی هستم اگر می خواهی مرا به اعدام محکوم کنی دستور بده تیربارانم کنند نه اینکه به دارم بیاویزند اما این تقاضا پذیرفته نشد. در خصوص حکم اعدام نیز دادگاه اعلام کرد که چون حکم در مورد پرونده دجیل (کشتار 140 نفر از مردم این شهر که شیعه نشین است) و انفال (قتل عام ده ها هزار کرد عراقی در جنگ انفال در سال 1988) صادر شده است دیگر نیازی به بررسی سایر پرونده ها نیست. سوال این است که چرا صدام تنها به خاطر موارد فوق محاکمه شده و سایر اتهامات وی مورد توجه قرار نگرفت؟ بازتاب های حکم، چگونه ارزیابی می شود؟ آیا این حکم اجرایی خواهد شد؟ در صورت اجرای حکم چه پیامدهایی متصور است؟

بازتاب ها
حکم اعدام صدام بازتاب های مختلف و گسترده ای در داخل عراق و منطقه و فرامنطقه ای داشته است. در داخل عراق شاهد دو طرف مخالفین و موافقین حکم بوده ایم. بخشی از اقلیت اهل سنت عراق که صدام را به عنوان حاکمیت اقلیت سنی بر عراق یاد می کردند با حذف صدام مخالفت ورزیدند. جلال طالبانی رهبر کردها و رئیس جمهور عراق نیز ابتدا با این حکم مخالفت کرد و سپس آن را موکول به نظر دادگاه استیناف نمود. در مقابل چنین مخالفت هایی شیعیان ابراز رضایت کرده و خواستار هر چه سریعتر اجرایی شدن آن شدند. «مالکی» نخست وزیر عراق گفت: «ما منتظر رأی نهایی دادگاه تجدید نظر هستیم. در صورت عدم امضای طالبانی یا یکی از معاونین وی اجرای این حکم به تأخیر نخواهد افتاد.»
کشورهای عربی منطقه نیز به دو گروه موافق و مخالف صدور حکم اعدام صدام تبدیل شدند، کشورهایی مثل کویت ضمن استقبال از حکم اعدام، خواستار اجرای سریع آن شدند. کشورهایی مثل اردن با اجرای حکم مخالفت ورزیدند. نکته قابل توجه واکنش کشورهای غربی است. در این میان، اختلاف اروپا با آمریکا کاملاً آشکار است. کشورهای فرانسه، هلند، سوئد، اسپانیا و همچنین اتحادیه اروپا با اجرای حکم مخالفت کردند این در حالی است که آمریکا از صدور حکم استقبال کرده و رایس وزیر خارجه این کشور نسبت به مخالفت کشورهای اروپایی انتقاد کرد حال جا این سوال مطرح می شود که چرا این اختلاف بوجود آمده و علت موافقت آمریکا نسبت به حکم اعدام صدام چیست؟
چرایی موضع آمریکا و اروپا
یکی از دلایلی که برای مواضع اروپا در قبال اعدام صدام مطرح می شود این است که اروپا برای دور ماندن از عواقب و پیامدهای اعدام و پرداخت هزینه های آن، چنین موضعگیری های محتاطانه ای را در پیش گرفته است. البته این نکته نیز مطرح است که از آن جایی که حکم اعدام از قوانین اروپایی ها برداشته شده بر همین اساس آنها با اعدام هر پرونده ای مخالفند. با این حال مسأله اساسی این است که اروپایی ها تنها با حکم اعدام مخالفند اما نسبت به اینکه تمام اتهامات صدام بررسی نشده مخالفتی ندارند و ابراز رضایت از محدوده بررسی اتهامات صدام دارند.
در خصوص موضع آمریکا و تأکید آنها به صدور حکم اعدام دلایل متعددی ذکر می شود از جمله اینکه کاخ سفید با صدور حکم صدام و تعجیل در آن سعی در بهره گیری در انتخابات کنگره آمریکا داشت. جمهوریخواهان تصور می کردند که در صورت صدور اعدام، موضوع عراق که به محور تبلیغات کاندیداهای انتخاباتی تبدیل شده بود به نفع آنها خواهد بود. دومین دلیل موافقت آمریکا به برملا نشدن پشتیبانی های آمریکا و برخی از کشورهای غربی از صدام در دوران جنگ تحمیلی و جنایات آن در داخل عراق برمی گردد. نوام چامسکی منتقد مشهور آمریکایی در ارتباط با ریشه های موافقت کاخ سفید با اعدام صدام می گوید: صدام اصولاً به دلیل جرایم سال 1382 به بعد محکوم گردید که سال مهمی در روابط آمریکا با عراق بشمار می رود چون در آن سال ریگان نام عراق را از فهرست کشورهای حامی تروریسم حذف کرد تا بتواند کمک های مهم و اساسی به آن کشور ارائه کند. در همین راستا ابزار ساخت سلاح های کشتار جمعی را در اختیار صدام گذاشت و فرستاده ویژه خود دونالد رامسفلد را نیز راهی خاورمیانه کرد. کمک های آمریکا به صدام تا روزی که به کویت حمله کرد ادامه داشت. کارنامه انگلیس نیز بهتر از آمریکا نبود. روزنامه سانفراسیسکوکرونیل نیز از تجهیز گسترده صدام به تسلیحات شیمیایی برای کشتار ایرانیان پرده برداشت و اعلام کرد که باید یک دادگاه بین المللی عادلانه آمریکا و متحدان اصلی صدام را نیز به محاکمه بکشاند. آمریکا چهارده ماده خطرناک شیمیایی قابل استفاده در تسلیحات شیمیایی را تنها با هدف شکست ایران در اختیار صدام قرار داد. در همین راستا رامسفلد پس از سرکوب شیعیان منطقه دجیل به عراق سفر کرد ماموریت وی این بود که آمریکا و صدام را در یک خط مشترک قرار دهد. برخی از مطبوعات بلژیک نیز نوشتند که غرب خود، صدام را آفرید و آمریکا، انگلیس و فرانسه باید از این بابت شرمسار باشند. یکی دیگر از دلایلی که کاخ سفید تاکید بر صدور حکم صدام را داشت، مسأله تحت تاثیر قرار دادن اوضاع امنیتی عراق می باشد. به تصور دولتمردان آمریکا در قید حیات بودن صدام در عملکرد بازماندگان رژیم بعث تاثیر مثبتی دارد. حکم اعدام وی می تواند در کاهش ناآرامی های داخل عراق تاثیرگذار باشد. دلیل دیگری که در این ارتباط مطرح است، این است که آمریکا سعی داشت با پایان محاکمات صدام، ایران را از حقوق خود در مسأله عراق محروم سازد و جمهوری اسلامی نتواند خسارات بسیار زیادی که از قبل تجاوز صدام به ایران متحمل شده باز پس گیرد. در نتیجه به نظر می رسد این سناریو به نحوی تنظیم شد که دادگاه دیگری وجود نداشته باشد که او را به خاطر سایر جنایات و همدستانش محاکمه کند.
امکان اجرای حکم
درباره اجرای حکم اعدام صدام دو دیدگاه مطرح است. برخی معتقدند که این حکم پس از رأی نهایی دادگاه تجدیدنظر اجرا خواهد شد. تاکیدی که دولت مالکی و شیعیان عراق دارند دلیلی است که حکم قطعاً اجرا خواهد شد. اما دیدگاه قویتری وجود دارد که معتقد است این حکم نقض و مشمول تخفیف خواهد شد، زیرا دلیل اصلی صدور حکم در شرایط کنونی به برنامه های جمهوریخواهان در انتخابات کنگره آمریکا مربوط می شد اکنون که این مسأله سپری شده، نظر آنها نیز به بهانه های مختلف تغییر خواهد کرد. مخالفتی که اروپایی ها از یک سو و پاپ از سوی دیگر با حکم اعدام ابراز داشتند و افزایش حرکت های تروریستی در داخل عراق و بهم خوردن معادلات داخلی از جمله فشارهای سنگینی است که طراحان حکم صدام را به تردید و مصالحه خواهد کشاند. معامله آمریکا با بعثی ها و تروریستهای داخل عراق وجه دیگر احتمالات عدم اجرایی شدن حکم اعدام صدام است.
پیامدهای اعدام
بی تردید حذف صدام از صحنه شطرنج عراق پیامدها و آثار قابل توجهی خواهد گذاشت. برخی معتقدند عراق پس از اعدام صدام به آرامش و کاهش خرابکاریها و عملیات تروریستی می انجامد. این در حالی است که برخی دیگر از تحلیل گران صحنه عراق بر این باورند که با اعدام صدام، عراق با یک دوره گسترده ناامنی ها و آشوب مواجه خواهد شد و این مسأله هیچ تاثیری بر مقاومت ملی عراق علیه اشغالگران نخواهد گذاشت. با این حال به نظر می رسد اعدام صدام حداقل به لحاظ روانی امیدهای طرفداران او و حزب بعث را برای بازگشت به قدرت کاهش می دهد و بر این اساس انگیزه مبارزه با دولت مستقر نیز کاسته و از این رو، جریان پیچیده شبکه های تروریستی دچار ضعف و اختلالاتی خواهد شد.