راهبرد سیاست خارجى دولت نهم/حسن رشوند

امروز که دستاوردهاى سه ساله دولت نهم را مرور مى کنیم، برخلاف بسیارى از سیاسیونى که اقدامات و رفتار دولت را تنها با عینک بدبینى مى بینند، این اقدامات را آنچنان قابل دفاع مى دانیم که کمتر مى توان خدشه به اصول این حرکت صحیح وارد کرد. پرداختن به همه این دستاوردها در یک نوشته کوتاه مقدور نیست. از همین رو نگارنده بر آن است تنها به بخشى اندک از این کتاب قطور در آغاز دهه چهارم انقلاب که بارها مورد تأکید بزرگانى همچون رهبر فرزانه انقلاب قرار گرفته است، اشاره نماید. خواه در این تبیین گرى، دوستان نادان و دشمنان آگاه خاک در چشم کنند و واقعیات را وارونه جلوه دهند و با سخن پراکنى و جنگ روانى علیه دولت مانع از درک حقیقت «خستگى ناپذیرى دولت» - به تعبیر رهبر معظم انقلاب- شوند.

دیپلماسى و سیاست خارجى دولت نهم برخلاف شانتاژهاى رسانه اى در روزهاى اخیر یکى از آن عرصه هایى بود که محصول خجسته آن به ارمغان آوردن ایستادگى و استقلال ملت ایران در برابر زیاده خواهى هاى قدرت هاى بزرگ بود. کمتر کسى است که نداند اساساً هر دولتى داده هاى سیاست خارجى خود را در جهتى تنظیم مى کند که در نهایت، خواست ها و نیازهاى استراتژیکى، امنیتى، اقتصادى، سیاسى، فرهنگى یا نظامى اش را در کوتاه مدت یا بلندمدت تأمین کند. البته نباید انتظار داشت که هدف هاى ملى در طول زمان و در شرایط و مقتضیات گوناگون به صورت ایستا و ثابت باقى بمانند زیرا ده ها عامل تغییردهنده داخلى و خارجى وجود دارند که باعث دگرگونى در هدف هاى سیاست خارجى مى شوند.

از این رو همه نخبگان سیاسى معتقدند که اولاً اهداف ملى همیشه به یک شکل و صورت ثابت باقى نمى مانند و ثانیاً واحدهاى گوناگون سیاسى در عرصه سیاست بین الملل، اولویت هاى متفاوتى را براى خویش قائلند. اما در میان این اولویت ها شاید دو عامل در تعیین راهبرد سیاست یک دولت براى تنظیم سیاست خارجى با دولت هاى دیگر بیش از دیگر عوامل اهمیت داشته باشد که این عوامل به قرار زیر مى باشد:

۱- یکى از عواملى که براى جابه جا یى اهداف ملى در سلسله مراتب هدف هاى سیاست خارجى اهمیت بسزایى خواهد داشت، کوشش براى رفع نیازهاى داخلى است. بدین مفهوم که دولت ها همواره تلاش مى کنند جهت گیرى هاى سیاست خارجى خود را با هدف تأمین نیازهاى داخلى اعم از تکنولوژیکى، فرهنگى، امنیتى و اقتصادى پیش ببرند.

جابه جا یى در سلسله مراتب اهداف ملى بستگى به این دارد که تأمین کدام یک از احتیاجات، پایه اى تر و در اولویت است.

۲- در کنار عامل مزبور، یکى از عواملى که باعث جابه جا یى و تغییر در اولویت هاى اهداف ملى مى شود، دگرگونى در رفتار سایر دولت هاست، چرا که در فرایند سیاستگذارى خارجى باید نه تنها به مقتضیات و نیازهاى داخلى، بلکه به واقعیت هاى محیط بین المللى نیز توجه کرد بنابراین به نظر مى رسد تشخیص صحیح نخبگان سیاسى در تعیین اولویت هدف هاى ملى در جاى خود بسیار مهم و بلکه مبنایى است اما نباید فراموش کرد که توفیق سیاست خارجى قطعاً در گرو اجراى آن خواهد بود. بنابراین براى توفیق در سیاستگذارى خارجى باید ضمن آگاهى از واکنش سایر واحدهاى سیاسى نسبت به سیاست هاى اتخاذ شده، هرگونه تغییر در رفتارهاى اقتصادى، دیپلماتیکى، نظامى و فرهنگى این واحدها نیز باید مورد توجه قرار گیرد.

دولت احمدى نژاد در طول سه سال گذشته همواره در تلاش بوده این واقعیت را به جامعه بین الملل تفهیم کند که پیگیرى حقوق هسته اى از اولویت ها و نیازهاى داخلى ملت ایران است و مردم این خواسته را از همان آغازین روزهاى ورود او به ساختمان پاستور و در دیدارهاى مردمى سفرهاى استانى بارها فریاد مى زدند. بنابراین دولت او دیگر نمى تواند در راهبرد سیاست خارجى خود به این نیاز ملى على رغم مخالفت هاى آشکار غرب و نسخه هاى تسلیم پذیرى در داخل بى توجه باشد. او که جهت گیرى دولت خود را با هدف تأمین این نیاز اساسى داخلى تنظیم کرده بود، طبیعى بود که دستگاه دیپلماسى کشور را نیز با همین رویکرد و اولویت تعقیب نماید. پس هرگونه انتقادى از دولت نهم با این ذهنیت که دولت احمدى نژاد در سیاست خارجى جهت صحیحى را طى نکرده است، امرى کاملاً به خطاست.

اما نکته مهم دیگر، محدودیت ها، ظرفیت ها و قدرت مانور دولت در این عرصه است. دولت نهم تا آنجا که امکان فعالیت و حضور داشته است، در این عرصه فعال عمل کرده است و دیپلماسى ایران در عراق، لبنان یا در بخش توسعه اقتصادى، راه اندازى شرکت هاى صنعتى همچون خط تولید خودرو در روسیه، سوریه، ونزوئلا و نیکاراگوئه و... از نمونه هاى بارز آن است.

بنابراین به نظر مى رسد دولت در فرایند سیاستگذارى خارجى بنابه مقتضیات و نیازهاى داخلى و ظرفیت و امکانات در اختیار، تلاش قابل تقدیرى را انجام داده است و این حاصل نگاه راهبردى دولت نهم به سیاست خارجى است و درست برخلاف دیدگاه کسانى است که فعالیت دولت را در این بخش کم اثر و بى اهمیت جلوه مى دهند.