چهل سالگیNPT، الزام‌ها و چالش‌ها

NPT مخفف انگلیسی معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته ای است. این پیمان یکی از زیر مجموعه‌های حقوقی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی است که در تاریخ اول جولای سال 1968 مطرح و از 5 مارس همان سال به اجرا گذاشته شد. این معاهده در حالی در 11 تیر امسال وارد چهلمین سال تولدش شد که جهان شاهد شکل‌گیری قدرت‌های جدید هسته‌ای و تولید نسل چهارم تسلیحات  هسته‌ای از سوی آمریکا و غرب است. نگاهی به اهداف تشکیل‌دهنده این پیمان بین‌المللی و رصد تحولات هسته‌ای جهانی لزوم تغییر و اصلاح در مفاد این معاهده را امری ضروری می‌نماید. اما این پیمان نیز همانند دیگر پیمان‌های مهم جهانی و بین‌المللی با چالش‌های زیادی به‌ویژه قدرت‌طلبی معدود کشورهای بزرگ غرب روبرو است.

این معاهده با هدف متوقف کردن رقابت‌ تسلیحات هسته‌ای و خلع سلاح هسته‌ای میان پنج کشور چین، فرانسه، روسیه، آمریکا و انگلیس که در زمان پس از جنگ جهانی دوم به عنوان قدرت‌های هسته‌ای جهان شناخته می‌شدند، به امضا رسید تا کشورها از دستیابی به سلاح‌های هسته‌ای منع شود.

هرچند ممکن است این معاهده از دست یافتن برخی از کشورها به سلاح‌های هسته‌ای جلوگیری کرده و در این راه موفق بوده باشد، اما باتوجه به آنکه این معاهده در دوران جنگ سرد مطرح شد و هم‌اکنون ما با ورود کشورهایی همچون هند، پاکستان و کره شمالی به مسابقات تسلیحات هسته‌ای روبرو هستیم؛ لزوم بازنگری در آن امری اجتناب‌ناپذیر به نظر می‌رسد.

در این رابطه می‌توان دو ایراد اصلی را بر NPT وارد کرد:

1- نبود تاریخی معین برای خلع سلاح کامل هسته‌ای؛

2- نبود بندی در معاهده برای تنبیه کشورهایی که این معاهده را زیرپا می‌گذارند.

علاوه بر این مسئله، وجود تسلیحات هسته‌ای در نزد رژیم صهیونیستی که به اعتقاد اغلب کارشناسان امنیت خاورمیانه و حتی کل جهان را تهدید می‌کند و متأسفانه مورد حمایت گسترده آمریکا و مدعیان مقابله با سلاح‌های هسته‌ای قرار دارد؛ از دیگر مواردی است که لزوم بازنگری در ان‌پی‌تی را ضروری می‌نماید.

به گفته کارشناسان یکی از مهمترین ایراداتی که می‌توان بر ان‌پی‌تی گرفت این مسئله است که هیچ تاریخی را برای خلع سلاح کامل هسته‌ای مشخص نکرده و باتوجه به این مسئله کشورهای دارنده سلاح های هسته‌ای تمایل کمی از خود برای خلع سلاح هسته‌ای نشان می‌دهند؛ کشورهای غیر هسته‌ای انگیزه‌ای برای حضور در این معاهده ندارند.

با این حال درخصوص عملکرد NPT دو دیدگاه وجود دارد؛ عده‌ای از کشورها و کارشناسان هسته‌ای معتقدند که NPT  ناظر به اهداف تعیین شده برایش موفق عمل نکرده است و دلیل آن را نفوذ قدرت‌ها از جمله آمریکا که بیشترین حق عضویت آژانس هسته‌ای را می‌پردازد، می‌دانند. لذا درحالی که برخی کشورها به‌راحتی به سلاح هسته‌ای دسترسی دارند، این موضوع در عملکردی دوگانه و تبعیض‌آمیز برای دیگر کشورها به‌ویژه آن دسته از کشورهایی که با آمریکا و غرب مشکل سیاسی دارند، ممنوع است. البته نباید فراموش کرد که سلاح هسته‌ای فارغ از این‌که چه کشوری آن را دارد یا نه، خطرناک است و تهدید کننده همه جهان است.

باید توجه داشت که کشورهای جهان اقدامات بازرسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی را با دقت زیرنظر دارند و این درحالی است که این اقدام مناسبی در برخورد با نهادی که وظیفه نظارت بر فعالیت‌های هسته ای کشورهای جهان را دارد نیست. علاوه بر این هیچ تنبیهی برای دولت‌هایی که NPT را نقض کنند وجود ندارد.

اما در این میان برخی دیگر از کارشناسان معتقدند که NPT موفق عمل کرده ودلیل آن محدود بودن کشورهای دارنده تسلیحات هسته‌ای در جهان است. به گفته این کارشناسان، در دهه 1960، پنج کشور دارای تسلیحات هسته‌ای بودند ودر آن دوره پیش‌بینی می‌شد که در طی 10 سال ، تعداد کشورهای دارای تسلیحات هسته‌ای به 20 کشور برسد، اما در حال حاضر فقط هشت‌کشور به اضافه رژیم صهیونیستی هستند که تسلیحات هسته‌ای در اختیار دارند و دلیل این امر کارایی NPT در عرصه جهانی است.

البته برخی از کارشناسان مسائل هسته‌ای معتقدند که آمریکا در قوانین NPT کارشکنی می‌کند؛ این کشور به تعهدات خود در چارچوب این معاهده پایبند نیست و همواره در تلاش است تا استثناهایی را در این معاهده پیدا کند.

برای مثال می‌توان به توافق همکاری‌های هسته‌ای این کشور با هند که تسلیحات هسته‌ای در اختیار دارد و NPT را نیز امضا نکرده، اشاره کرد. بنابراین اگر آمریکا خواهان ادامه کارآیی این معاهده است باید سیاست‌ خود را دربرخورد باآن تغییر دهد. در حال حاضر 183 کشور جهان معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای را امضا کرده‌اند.