حب دنیا، آرزوی طولانی، خسران آخرت

مهدى امینیان

حضرت امیرالمومنین(ع) در دعای شریف کمیل می فرمایند: «اللهم عظم بلایی و افرط بی سوء حالی و قصرت بی اعمالی و قعدت بی اغلالی و حبسنی عن نفعی بعد املی و خدعتنی الدنیا بغرورها»؛ (خدایا بلایم بزرگ است و بدی حالم از حد گذشته. زنجیرهای علایق مرا خانه نشین کرده و آرزوهای دور و دراز مرا از رسیدن به منافعم باز داشته و دنیا با ظاهر فریبنده اش مرا فریب داده است.)

نکته ظریف در این قسمت از دعا آنکه، هر فراز، علت فراز قبلی می باشد. بدین بیان که، بلای عظیم برای انسان، آن است که دچار بد حالی گردد، علت بد حالی انسان صدور اعمال ناقص از سوی وی می باشد، حال دلیل این امر، وجود علایق نفسانی و آرزوهای طول و دراز است و در نهایت آنکه علایق نفسانی و آرزوهای طولانی نشأت گرفته خدعه و نیرنگ دنیا به انسان است که سر منشأ تمام گرفتاریها و بدبختی ها می باشد.

در بیان فریبکاری دنیا به دوستداران خود، احادیث بسیار فراوانی از حضرات معصومین وارد شده است که به برخی از آنها اشاره می نماییم. حضرت رسول(ص) می فرماید: «حب دنیا ریشه تمامی گرفتاریها، خطایا و گناهان است.» (1) همچنین حضرت امیرالمومنین(ع) می فرمایند: «از دلبستگی به دنیا بپرهیزید که ریشه هر گناه و معدن همه گرفتاری هاست.» (2)

در بیانی دیگر می فرمایند: «آگاه باشید، همانا این دنیا که آرزوی آن را می کنید و بدان روی می آورید و شما را گاهی به خشم می آورد و زمانی خشنود می سازد، خانه ماندگار شما نیست و منزلی نیست که برای آن آفریده و به آن دعوت شدید. به خانه ای که دعوت شده اید سبقت بگیرید و دل از دنیا برگیرید و چونان کنیزکان برای آنچه که از دنیا از دست می دهید، گریه نکنید.» (3)

همچنین می فرمایند: «از فریب دنیا بپرهیزید که دنیا همیشه از نیکی ها آنچه را که بدان فریب داده پس گیرد و دلبسته اش را از جای برکند.» (4)

در فرازی از نهج البلاغه در همین خصوص می خوانیم: «دنیای حرام بسیار زیبنده و بسیار زیان رساننده است، متغیر و ناپایدار، فناپذیر و مرگبار و کشنده تبهکار است و آنگاه که به دست آرزومندان افتاد و با خواهش های آنان دمساز شد، می نگرند که جز سرابی بیش نیست... کسی از نعمت های دنیا کام نگرفت جز آنکه مشکلات دامنگیر او شد، شبی را در آغوش امن دنیا به سر نبرده جز آنکه صبحگاهان بالهای وحشت بر سر او کوبید.»

«دنیا فریب می دهد، زیان می رساند و تند می گذرد. از این رو خدا دنیا را پاداش دوستان خود نپسندید» و «ای دنیا! کجایند امت هایی که با زور و زیورت آنها را فریفتی؟ اکنون در گورها گرفتارند... به خدا سوگند اگر دنیا شخصی بود و قالب حسی داشت حد خدا را بر او جاری می کردم به جهت بندگانی که آنها را با آرزوهایت فریب داده و ملتهایی که آنها را به هلاکت افکند.» (5)

بر طبق فراز ارائه شده از دعای کمیل، گرفتار آمدن در فریب دنیا منجر به تمایل بیش از حد انسان به بهره مندی از لذائذ دنیا و طولانی شدن این آرزوها می باشد. در حالی که هیچگونه ضمانتی برای طولانی شدن عمر انسان وجود ندارد.

حضرت رسول(ص) می فرماید: «اگر بنده به آخرت دل بندد، خداوند برترین دارایی اش را به قدر کفافش می کند و ثروتش را در قلبش می گذارد، او همواره بی نیاز است و چون به دنیا دل می بندد خداوند دارایی اش را بسیار می کند و فقر را در پیش چشمش می نهد و همواره فقیر می ماند.» (6) و در بیان دیگر می فرمایند: «پیش از آنکه آدمی گناه کند مرگ در پیش چشمش بود و آرزو در پشت سرش، وقتی گناه کرد خداوند آرزو را پیش چشمش نهاد و مرگ را پشت سرش و بدین روی همواره در آرزو است تا مرگش فرا رسد.»(7)

بر طبق حدیث اول هرکسی به دنیا دل بندد آنگاه خداوند احساس بی نیازی را از دل او برداشته و کاری می نماید که وی همواره احساس فقر کرده و حرص و عطشی دائمی و آرزویی همیشگی، تمام نشدنی برای کسب مادیات داشته باشد. مطابق حدیث دوم نیز خداوند توجه به مبدا و معاد را از ذهن و دل و دیده کسی که دل بسته دنیا گشته و در راستای رسیدن بدان مرتکب گناه می گردد برداشته و در نتیجه چنین شخصی تنها متوجه خواسته های حقیر دنیوی خویش خواهد گردید.

امیرالمومنین(ع) در بیان علت طولانی شدن آرزوها، دنیا طلبی را عامل آن معرفی می نمایند:«آنکس که قلب او با دنیاپرستی پیوند خورد، همواره جانش گرفتار سه مشکل است، آرزویی نایافتنی، اندوهی رهانشدنی، حرصی جدانشدنی».(8)

ایشان در بیانی دیگر، حرص و ولع در بدست آوردن و مصرف نعمت های دنیوی را علت آرزومندی معرفی نموده اند: «بدان که تو به همه آرزوهای خود نخواهی رسید و تا زمان مرگ بیشتر زندگی نخواهی کرد و بر راه کسی می روی که پیش از تو می رفت، پس در بدست آوردن دنیا آرام باش و در مصرف آنچه به دست آورده ای نیکو عمل کن.» (9)

در مذمت آرزوهای دروغین و طولانی می توان به احادیث ذیل از حضرت رسول(ص) اشاره نمود:«دروغ ترین چیز آرزوست.» (10)؛ «زیانکارترین کس آن است که عمر خویش به آرزو سپری کند ولی روزگار یاریش نکند و از دنیا بی زاد و توشه برود.» (11)؛ «متقدمان این امت با یقین و زهد خویش رستگار می شوند و متاخرانش با بخل و آرزوی دراز تباه می شوند.» (12)

در فراز مورد توجه از دعای کمیل، مهمترین نتیجه و ره آورد آرزوهای طولانی، نقصان و کوتاهی در اعمال معرفی شده است که هم صادق بر اعمال صحیح و خیری است که در نیمه راه رها می گردد و هم بر گناهان قابل صدق می باشد. یعنی این امر از طرفی سبب می گردد که انسان بسیاری از اعمال خیر خود را به جهت دریافت منافع مادی و رسیدن به آرزوهای دنیوی نیمه کاره رها نموده و از طرف دیگر موجب می گردد که فرد به هدف انتفاع بیشتر از مادیات، ثروت و شهرت دنیوی، به تدریج به گناهان کوچک و در نهایت مبتلا به گناهان کبیره و در نهایت بلای عظیم سوء حال دچار گردد.

سوء حال همان حالتی است که آدمی، انگیزه ای بسیار ضعیف برای عمل واقعی به واجبات الهی و انجام حسنات نداشته و نه تنها میلی به ترک محرمات ندارد بلکه گاهی مشتاقانه به سمت لذتهای دنیوی که ممزوج با سیئه و تعدی و تجاوز به حقوق دیگران می باشد حرکت می نماید. رخداد چنین حالتی برای آدمی به حسب درجه آن، نقطه شروع حرکت وی به سمت خسران عظیمی است که خداوند در سوره عصر بدان اشاره نموده است که این حالت تنها با استغفار حقیقی قابل برطرف شدن می باشد.