حرکت در مسیر شیطان

علی خانی

«کلوا و اشربوا و لا تسرفوا نه لایحب المسرفین؛ بخورید و بیاشامید، ولی اسراف نکنید که او اسراف کنندگان را دوست ندارد.» (اعراف/31)

یکی از توصیه های اکید قرآن کریم، پرهیز از اسراف و تبذیر است. در معنای «اسراف» گفته اند: «السرف تجاوز الحد فی کل فعل یفعله النسان؛ اسراف هر گونه زیاده روی و تجاوز از حد اعتدال در هر چیزی است که انسان آن را بجا می آورد.»(1) «تبذیر» از ماده «بذر» و به معنای پاشیدن و پراکنده کردن و متفرق ساختن است و چون اسراف کار، مال و نعمت الهی را در غیر موردش مصرف می کند، مبذ ر است، زیرا مانند بذرپاشی، ریخت و پاش دارد.

قرآن، مسرفان را مفسد معرفی کرده و تبعیت از کار آنان را مورد نهی قرار داده است: «لاتطیعوا أمر المسرفین الذین یفسدون فی الأرض و لایصلحون» (شعراء/151 و152) چرا که آنان از هدایت الهی محرومند: «ن الله لایهدی من هو مسرف کذاب» (مومن/28) و در دائره محبت خدا جایی ندارند: «نه لایحب المسرفین» (انعام/141) حق تعالی اسراف کاران را برادران شیطان توصیف نموده: «لاتبذر تبذیراً ن المبذرین کانوا خوان الشیاطین» (اسراء/ 26 و27) و آنان را از دوزخیان می داند: «ان المسرفین هم أصحاب النار» (مومن/43) و عاقبت کارشان را نابودی، بیان می دارد: «أهلکنا المسرفین»(انبیاء/9)

قرآن کریم توسعه ای همه جانبه در معنای اسراف قایل شده و هر گونه اتلاف و تجاوز از حد اعتدال و حد طبیعی را «اسراف» نامیده است، از جمله:

1- خوردن و آشامیدن:

«کلوا و اشربوا و لاتسرفوا نه لایحب المسرفین» در روایتی از رسول اکرم(ص) آمده است: «از موارد اسراف این است که هر چه دلت می خواهد، بخوری.»(2) امام صادق(ع) نیز فرمودند: «در (خوردن) آنچه که به سلامت و اصلاح بدن کمک کند، اسراف نیست. همانا اسراف در آن چیزی است که مال را تلف نماید و به بدن ضرر وارد آورد.»(3)

2-انفاق و بخشش:

«الذین ذا أنفقوا لم یسرفوا و لم یقتروا و کان بین ذلک قواماً» (فرقان/67). بدون تردید، انفاق یکی از ارزشهای مهم اسلامی است که قرآن از آن با عنوان «جهاد مالی» تعبیر نموده است، لکن همین انفاق اگر در مسیر اسراف قرار گیرد، ضد ارزش شمرده شده، موجب خسارت خواهد شد. در این آیه، «اعتدال و پرهیز از افراط و تفریط در انفاق کردن» را، از ویژگی های بندگان خاص خود دانسته، می فرماید: «از ویژگیهای عباد الرحمن آن است که هر گاه انفاق کنند، نه اسراف می کنند و نه سخت گیری، بلکه در میان این دو، اعتدال می ورزند.» از پیامبر اکرم(ص) روایت شده است: «هیچ انفاقی در نزد خدا محبوب تر از انفاق معتدلانه نیست، خداوند انفاق در اسراف را دشمن می دارد.»(4)

3-هزینه کردن:

«کلوا من ثمره ذا أثمر و آتوا حقه یوم حصاده و لاتسرفوا نه لایحب المسرفین»(انعام/141) مطابق تعالیم اسلام، آنچه موافق فطرت انسان هاست، میانه روی است و دستور دین نیز در همه امور، همین است؛ همانگونه که در قرآن آمده است: «کذلک جعلناکم أمه وسطاً؛ اینگونه شما را امت میانه قرار دادیم.» (بقره/143)؛ اما اسراف بر هم زننده اعتدال فردی و اجتماعی است. این آیه، با اشاره به اعتدال در مصرف و دوری از اسراف در هزینه ها، می فرماید: «روز برداشت محصول، حق آنان را که خداوند برای آنان حق معین نموده (فقیران، مسکینان و ...) بپردازید و اسراف نکنید، که خداوند اهل اسراف را دوست ندارد». امام صادق(ع) فرمودند: «کسی که چیزی از مال خود را در راه غیر خدا مصرف کند، اسراف کار است.»(5) و نیز فرمودند: «دعای چهار گروه مستجاب نمی شود: یکی از آنها کسی است که مالی داشته باشد و آن را ضایع نماید و بجا هزینه نکند و از خداوند درخواست کند تا به او روزی عنایت کند، خدا نیز در جواب می فرماید: آیا به تو دستور میانه روی در مصرف نداده بودم؟»(6)

4-قدرت طلبی:

«لقد نجینا بنی سرائیل... من فرعون نه کان عالیاً من المسرفین» (دخان/30 و31) قرآن از کسانی که منصب و جاه و قدرت را در مسیر ستم به مردم و غارت حقوق آنان و به اسارت گرفتن ملت صرف نمودند، با عنوان «مسرف» یاد کرده، می فرماید: «ن فرعون لعال فی الأرض و نه لمن المسرفین؛ فرعون در زمین سرکش و برتری طلب بود و او از اسراف کنندگان است.» (یونس/83)

5-سرپیچی از فرمان الهی:

«یا عبادی الذین أسرفوا علی أنفسهم» (زمر/53). در این آیه، بر معصیت و مخالفت اوامر الهی، عنوان «اسراف» اطلاق شده است. علامه طباطبایی ذیل این آیه می فرماید: «اسراف بر نفس، تعدی بر نفس به جنایت کردن و به ارتکاب گناه است، چه شرک باشد و چه گناهان کبیره و چه گناهان صغیره»(7)

6-امور جنسی:

«نکم لتأتون الرجال شهوه من دون النساء بل أنتم قوم مسرفون»(اعراف/81) کتاب حق در رابطه با کسانی که عفت نفس نداشته، خود را از شهوات حرام حفظ نمی کنند و از آلودگی در غریزه جنسی پرهیز ندارند، با وصف «مسرف» تعبیر نموده و می فرماید: «لوط آن پیامبر بزرگ، به مردم زمانش گفت: شما در مسئله شهوت با مردان درآمیختید و زنان را ترک کردید، شما جامعه ای مسرف هستید.»

در روایات نیز از اسراف نهی شده است. امام صادق(ع) می فرماید: «میانه روی چیزی است که خدا، آن را دوست دارد و اسراف را ناپسند می دارد، حتی دور انداختن هسته خرما یا میوه ای، اگر به کار آید و دور ریختن زیادی و باقیمانده آب آشامیدنی.»(8) امام عسکری(ع) در نامه ای به یکی از شیعیان خود، چنین توصیه نمودند: «بر تو باد به میانه روی و اقتصاد و برحذر باش از اسراف، زیرا این عمل از کارهای شیطان است.»(9)

«ربنا اغفرلنا ذنوبنا و سرافنا فی أمرنا و ثبت أقدامنا »(آل عمران/147)