رأی سیاسی / محمد ملازهی

دادگاه قانون اساسی ترکیه درخواست انحلال حزب حاکم عدالت و توسعه این کشور را که از طریف هواداران نظام سکولار مطرح شده بود، رد کرد و به این ترتیب جناح اسلام گرا در ترکیه به یک پیروزی سیاسی دست یافت.

این رأی از ویژگیهای خاصی برخوردار است و به نظر می رسد که در جهت گیریهای سیاسی منطقه ای و بین المللی ترکیه در آینده تأثیرگذار باشد.

رجب طیب اردوغان نخست وزیر اسلام گرای ترکیه با استقبال از رأی دادگاه قانون اساسی پایبندی حزب عدالت و توسعه را به قانون اساسی سکولار کشورش مورد تأکید مجدد قرار داد.ترکیه از سال 1924 که ترکیه جدید بعد از انحلال رسمی خلافت اسلامی امپراطوری عثمانی شکل گرفت و نظام سکولار را اختیار کرد تاکنون به لحاظ هویت ایدئولوژیک در نوسان باقی مانده است. بدین معنا که توده های مردم گرایش اسلامی خود را حفظ کرده اند، اما حاکمیت و نخبگان سیاسی و نظامی وفادار به نظام سکولار باقی مانده اند.

مادامی که قدرت میل به انحصار با توجیه قانون اساسی داشت، این دوگانگی خود را نشان نمی داد، اما از زمانی که ترکیه از قدرت نظامی عبور کرده و به دموکراسی پارلمانی گرایش یافت، رأی مردم تعیین کننده ساختار قدرت شد. اسلام گراها با تکیه بر رأی اکثریت مردم که پایبندی به ارزشها و احکام اسلامی را راه حل بحرانهای سیاسی - اجتماعی و فرهنگی می دانستند به طرف تأسیس حزب های اسلامی روی آوردند، اما این تحول با استقبال سکولارها روبرو نشد و چالش قدرت بین اسلام گراها و سکولارها از همین زمان تشدید شد.

از قضا، اسلام گراها و لائیکها هر دو به قانون اساسی متوسل شدند و از همین زاویه بود که قدرت حزبی از طریق رأی عمومی امکان محقق شدن یافت. بعد از نوسانات متعدد که با مقاومت سکولارها به انحلال حزب رفاه اسلام گرا منتهی شد، اسلام گراها در حزب عدالت و توسعه اجتماع کردند و در انتخابات عمومی به قدرت رسیدند. رقابتها ادامه یافت و گمان می رود این گونه رقابتها با وجود رأی دادگاه قانون اساسی به نفع حزب عدالت و توسعه همچنان امکان تداوم داشته باشند، اما مهمترین پیامد پیروزی حزب عدالت و توسعه که بیم انحلال آن می رفت، در تحولات داخلی نیست، بلکه جهت گیریهای خارجی آن از اهمیت بالاتری برخوردار می شود.واقعیت آن است که دو جناح فکری ترکیه، اسلام گراها و سکولارها، دو جهت گیری تا حدی روشن دارند. دستکم می توان گفت که دو نگاه به مسائل منطقه ای و جهانی در ترکیه امروز وجود دارد.

1 - نگاه سکولارها - اتحادیه اروپا

2 - نگاه اسلام گراها - دنیای اسلام - خاورمیانه

هر چند چنین تقسیم بندی به تمامی گویا نیست و نوعی اختلاط در آن وجود دارد، اما با اندکی تسامح می توان آن را پذیرفت. ایده آل سکولارها پیوستن ترکیه به اتحادیه اروپا و تبدیل شدن به کشوری اروپایی است. در همین نگاه توسعه مناسبات با آمریکا و اسراییل جایگاه مهمی پیدا می کند بدون آنکه به وضعیت رقابت آمریکا و اروپا توجه شود. در مقابل این نگاه، اسلام گراها سرنوشت ترکیه را در ارتباط با خاورمیانه و جهان اسلام می دانند و مناسبات با حزب را در سطح معمول هر کشور دیگری ارزیابی می کنند، هر چند که به لحاظ اقتصادی - تجاری پیوند با اروپا را تأیید می کنند، اما در هر حال تصور آنها از آینده ترکیه جذب کامل در فرهنگ اروپایی نیست.این موضوع که ترکیه آینده هویت سکولارها یا هویت کامل اسلامی خواهد یافت، چندان روشن نیست. احتمال قوی تر آن است که دو نیرو با دو برداشت همچنان در آینده ای قابل پیش بینی به رقابتهای خود ادامه دهند.

اما در این که اروپا ترکیه را با اسلامگراهایش نخواهد پذیرفت، تقریباً روشن است. به ویژه آنکه چالش قدرت و هویت در ترکیه ابعاد قومی کرد و ترک دارد و تا روشن نشدن تکلیف کرد در ترکیه، این کشور قادر نخواهد بود استانداردهای حقوقی مورد نظر اتحادیه اروپا را کسب نماید. از این رو می توان گفت، رأی دادگاه قانون اساسی، ترکیه را از یک بحران جدی نجات داد و به همین دلیل این رأی پیش از آنکه حقوقی باشد، سیاسی به نظر می رسد