چیستی طرح هدفمند کردن یارانه ها/ فرهاد مهدوی

طرح تحول اقتصادی دولت که شاه بیت آن هدفمند کردن یارانه ها یا نقدی کردن آن است.سوالات متعددی را در اذهان عمومی به وجود آورده است این طرح تحول 7 مرحله ای که رئیس جمهور قرار گذاشته است که حتی اگر یک روز از عمر دولتش باقی مانده باشد آن را به اجرا می آورد هم عده ای را به تحسین شجاعت رئیس جمهور در انجام کارها و پروژه های ملی وا داشته است و هم عده ای را به اظهار نگرانی و بدگمانی از این عمل. اما آنچه که مشخص است این است که هنوز قسمت های زیادی از این طرح تحول اقتصادی مشخص نیست و این کوه کم کم خود را از میان دریا بیرون می کشد، اما در اینجا ابتدا قله کوه دیده می شود نه دامنه عظیم آن ...

سابقه هدفمندسازی یارانه ها

در مورد سابقه این طرح اطلاعات دقیقی در دست نیست. محمدحسین شریف زادگان وزیر رفاه دولت خاتمی می گوید این طرح سابقه ای 20 ساله دارد اما مهدی هاشمی از اعضای حزب کارگزاران معتقد است که پدرش (هاشمی رفسنجانی در زمان ریاست جمهوری این طرح را به مجلس پنجم داده است. که مجلس پنجم به خاطر بار تورمی آن را مسکوت گذاشته است. او می گوید در 15 سال گذشته بحث هدفمند شدن یارانه ها دنبال شده است اما کسی توان انجام آن را نداشته است این طرح یک جراحی بزرگ است که حتی اگر درد هم داشته باشد باید انجام شود، اجرای این طرح حتی اگر کار انتخاباتی هم باشد اشکال ندارد.

در همین حال احمد میدری یکی از اعضای جبهه مشارکت و نماینده مجلس ششم اصل این طرح را برگرفته از ایده بانک جهانی می داند و می گوید: در سال 2003 سازمان بورس اوراق بهادار تهران کتابی از بانک جهانی را به نام «گذار ایران در تبدیل ثروت نفت به توسعه» را ترجمه کرد که پیشنهاد محوری این کتاب حذف یارانه انرژی و پرداخت یارانه مستقیم به سه دهک پایین جامعه ایران است. اگر چه اکثر گروهها و جریانهای سیاسی نسبت به اجرای این طرح عظیم اتفاق نظر دارند، اما در شیوه اجرای آن دچار تردید و شک هستند؛ مصباحی مقدم رئیس کمیسیون اقتصادی مجلس می گوید این طرح ممکن است موجی از ناآرامی را به وجود آورد. وی اجرای این طرح را زیر نظر مجلس شورای اسلامی لازم می داند.

خباز هم از نمایندگان اقلیت مجلس می افزاید: به خاطر تاثیرات گسترده این طرح باید ابتدا در بخش کوچکی از ایران اجرا شود به صورت آزمایشی، اما نمایندگان دولت با قاطعیت نسبت به اجرای این طرح کمر همت بسته اند. مرتضی تمدن مشاور رئیس جمهور می گوید: بر اساس سیستم هدفمند کردن یارانه ها در طرح تحول اقتصادی دولت، اخیرا پس از اجرای آن بخشی از یارانه ها حفظ و اصلاح شده بخشی صرف خدمات اجتماعی مثل بیمه ها خواهد شد و بخشی هم به صورت نقدی پرداخت می شود.

تمدن، لازمه رسیدن به چشم انداز 20 ساله، اجرای کامل اصل 44 را اجرای این طرح می داند و می گوید مطالعه این طرح یک سال و نیم وقت دولت را گرفته است. در همین حال دبیر کار گروه تحول اقتصادی، سید شمس الدین حسینی با اظهار گلایه از دولتهای قبل که این طرح را به انجام نرسانده اند می گوید: علیرغم بیماری مزمن اقتصاد ایران دولتهای قبل هیچکدام از ترس هزینه های احتمالی هیچ کاری انجام ندادند. وی افزود: بر خلاف دولتهای قبل که از ترس پیامدهای تورمی از اجرای هدفمند کردن یارانه ها خودداری کردند دولت نهم بر اساس کار کارشناسی و مطالعات علمی دقیق به این نتیجه رسیده که هدفمند کردن یارانه ها قطعا به صلاح کشور است، دولت آگاه است که نقدی کردن یارانه ها جهش قیمت ها را به دنبال دارد و برخی فشارهای اجتماعی را ممکن است ایجاد کند اما تحمل درد کوتاه مدت به رونقی که در آینده نصیب کشور خواهد شد، می ارزد.

 میزان یارانه های دولت

بودجه سال 87 نیز نشان می دهد که دولت در سال جاری نزدیک به 2/12 هزار میلیارد تومان یارانه واقعی می پردازد.

دبیر کار گروه تحول اقتصادی هم می گوید: ما سالانه 78 هزار میلیارد تومان یارانه پنهان پرداخت می کنیم.

با توجه به دو رقم اخیر مبلغ کل یارانه آشکار و پنهان دولت چیزی در حدود 90 هزار میلیارد تومان است.

محمدباقر نوبخت نماینده سابق مجلس معتقد است که دولت در نظر دارد 6 هزار میلیارد تومان مربوط به یارانه کالاهای اساسی، 12 هزار میلیارد تومان مربوط به یارانه وجوه اداره شده بانکی و 72 هزار میلیارد تومان آن نیز مربوط به یارانه حامل های انرژی است که به صورت نقدی بین سه گروه از دهک های جامعه تقسیم می شوند.

 طرح هدفمندی یارانه چیست؟

یارانه عبارت است از کمک بلاعوض نقدی و غیرنقدی دولت که به صورت مستقیم یا غیرمستقیم برای افزایش قدرت خرید واقعی مصرف کنندگان، افزایش قدرت فروش تولیدکنندگان، عادلانه تر کردن توزیع درآمد، ثبات اقتصادی و جبران آثار ناشی از سیاست های دولت به منظور حفظ یا ارتقای رفاه اجتماعی اعطاء می شود.

¤ تقسیم بندی انواع یارانه براساس اهداف دولت

در این نوع تقسیم بندی یارانه ها به انواع یارانه اقتصادی، توسعه ای، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی طبقه بندی می شوند.

1- یارانه اقتصادی: این یارانه با هدف تخصیص بهینه منابع، تثبیت اقتصادی و توزیع عادلانه تر درآمد و با هدف کاهش هزینه های تولید یا حمایت از مصرف کنندگان کالا و خدمت خاص پرداخت شده، به شرطی که دریافت کنندگان نحوه عمل خود را تغییر داده یا تعدیل کرده و از این طریق تولید یا مصرف کالای مورد نظر را تشویق کند.

2- یارانه توسعه ای: یارانه های توسعه ای برای شتاب روند توسعه اقتصادی کشور پرداخت می شود. این کمک ها به منظور تقویت زیربناهای اقتصادی و اجتماعی جهت برقراری تعادل میان سیستم تولید و مصرف و همچنین کمک به ایجاد موسسات تحقیقاتی و انتقال علوم و تکنولوژی، مرکز اطلاعات پایه ای، کمک به تحصیل دانشجویان داخل و خارج از کشور به منظور تقویت سرمایه انسانی و ... پرداخت می شود.

3- یارانه اجتماعی: یارانه های اجتماعی به منظور تامین اهداف اجتماعی پرداخت می شوند، گرچه در پرداخت آنها می تواند اهداف اقتصادی نیز مستتر باشد. یارانه های مستقیمی که برای پیشگیری از بروز خسارت های احتمالی از جمله کمک های مالی در جهت مطالعه کشف امور جنایی، نحوه رشد جمعیت، اوقات فراغت جوانان و زمینه های درمان، آموزش، تربیت بدنی و ... پرداخت می شوند جزء یارانه های اجتماعی محسوب می شوند.

4- یارانه سیاسی: یارانه سیاسی، یارانه هایی هستند که دولت ها برای هماهنگ کردن اکثریت جامعه با مواضع سیاسی و اقتصادی دولت و در راستای تحکیم امنیت ملی پرداخت می کنند. این یارانه می تواند شامل کمک های بلاعوض دولتی به کشورهای دیگر برای تحکیم مبانی سیاسی، یا حمایت های مالی از احزاب و رسانه ها باشد.

5- یارانه فرهنگی: یارانه هایی که دولت برای حمایت از بخش فرهنگ و هنر پرداخت می کند در این گروه جای می گیرند. مانند حمایت از تکثیر متون قرآنی، مذهبی، حمایت از مساجد و ...

 تقسیم بندی مصادیق یارانه ها

- یارانه های مصرفی: این یارانه ها به طور متوسط بیش از 80 درصد از کل یارانه های پرداختی را به خود اختصاص داده اند و به شیوه های گوناگون نیز اعطا می شود. یارانه مصرفی در ایران شامل: یارانه گندم، آرد و نان، قند و شکر، شیر و پنیر، روغن نباتی، برنج، گوشت، چای، مرغ و تخم مرغ و ... است.

- یارانه تولیدی: حمایت مستقیم و غیرمستقیم دولت از تولید کنندگان مانند پرداخت یارانه کود، بذر، سم، بیمه محصولات کشاورزی و ... گاهی دولت در این زمینه ارز دولتی ارزان در اختیار تولید کنندگان هم می گذارد.

- یارانه توزیعی: توزیع دولتی و ارزان برخی از کالاهای وارداتی برای کاهش قیمت تمام شده

- یارانه خدماتی: هزینه حمل کالاهای اساسی کالابرگی روستایی و عشایری، کمک به تغذیه دانشجویان، تغذیه رایگان دانش آموزان، بن کارگری و کارمندی، کاغذ روزنامه، راه آهن، هزینه چاپ کالابرگ و ...

- یارانه صادراتی: کمک دولت برای حفظ بازارهای صادراتی و بازاریابی به صورت تشویق صادرکنندگان

نقدی کردن یا هدفمند سازی یارانه چیست؟

یارانه هدفمند؛ یارانه هایی هستند که مستقیما به گروه هدف باید پرداخت شوند، گروه هدف می تواند افراد فقیر، کودکان یا هر قشری باشند. در روش پرداخت نقدی یارانه، کلیه یارانه های موجود در کالاهای اساسی و حامل های انرژی کماکان به مصرف کنندگان پرداخت می شود ولی به جای نظام کالابرگ در کالاهای اساسی یا اعمال قیمت پایین تر نسبت به قیمت مرزی در مورد آرد و یا حامل های انرژی، در این روش جدید سعی می شود یارانه موجود به صورت عادلانه و بر اساس تعداد افراد خانوار به صورت نقدی به مصرف کنندگان پرداخت شود و دولت در این رابطه هیچ گونه صرفه جویی مالی ندارد و تنها به رفع مشکلات موجود از جمله اصلاح نظام تخصیص منابع و جلوگیری از قاچاق خواهد پرداخت.

در این زمینه احتمال چند نوع خطا و اشکال وجود دارد.

اول: ممکن است بسیاری از خانواده های فقیر و کم بضاعت و لازم الحمایه در هدفمند سازی یارانه از سبد حمایت دولت بی بهره یا حذف شوند.

دوم: در هدفمندسازی یارانه ها یکی از چالش های اصلی احتمال تحت پوشش قرار گرفتن خانواده های غیر فقیر است (مطالعات بسیاری نشان داده است که خطای دوم بیشتر از اول است)

سوم: عدم اتفاق نظر در مورد یک تعریف جامع و مانع از یارانه ها یکی از خلأهای موجود در زمینه هدفمند کردن یارانه هاست.

چهارم: مشکل دیگر نحوه شناسایی گروههای هدف برای پرداخت یارانه به آنهاست که این معضل سالهاست دولتمردان ما را عاجز کرده است.

مراحل هدفمندسازی یارانه ها

1- تمیز حوزه های مشمول یارانه (اعم از یارانه کالایی، مصرف کننده، خانوار، تولید کننده و ...)

2- بررسی عملکرد تغذیه ای خانوارهای شهری و روستایی

3- اندازه گیری آثار رفاهی ناشی از کاهش (حذف) یارانه بر خانوارها و بخش های مختلف اقتصادی

4- شناسایی خانوارهای مستحق دریافت یارانه به لحاظ نظری و کاربردی یا توجه به ویژگی های اقتصادی اجتماعی و شیوه های عملیاتی کردن آن

5- تبیین معیارها و تعیین میزان مطلوب یارانه