قافیه به تنگ آمده / س. سانیجی

بصیرت: روزنامه سرمایه(1) در مطلبی با عنوان «ابهام‌های طرح یارانه نقدی» به قلم یک دانشجوی دکترای دانشگاه کیپ‌تاون آفریقای جنوبی به طرح تحول اقتصادی به ویژه جمع‌آوری اطلاعات اقتصادی خانوارها و فرم تهیه شده اشکال گرفته است که در ادامه به انتقادها و سوالات مطرح شده در آن نوشتار پاسخ داده می‌شود.

نویسنده در ابتدای مقاله خود می‌نویسد: «اولویت دادن به هدفمند کردن یارانه‌ها در حالی که نیاز به زمینه سازی و برنامه‌ریزی‌های گسترده دارد در سال آخر برنامه چهارم توسعه و در فضایی که فضای رقابت‌های انتخاباتی است، یک حرکت انتخاباتی است؛ زیرا تفکر و کار کارشناسی کافی و لازم برای شروع کارهای اجرایی طرح هدفمند سازی یارانه‌ها وجود نداشته...» از سویی دیگر در پایان این مقاله آمده است: «از رئیس جمهور نمی‌خواهیم که این را طرح متوقف کند، بلکه لازم است کار کارشناسی و مطالعات بیش‌تری در مورد آن صورت پذیرد.»

اولا: مقاله نویس سرمایه، از یک سو به صراحت و با قاطعیت اجرای این طرح را یک حرکت انتخاباتی می‌داند و از سویی دیگر در پایان نوشتار از رئیس جمهور می‌خواهد این طرح را متوقف نکند، که از یک تناقض آشکار در مطلب وی خبر می‌دهد. ثانیا گویا وی از حال و هوای انتخابات و آمار آن در کشورمان خبر ندارد و نمی‌داند پس از انقلاب بهطور متوسط هر سال یک انتخابات در کشور انجام شده است و تقریبا به همین منوال هم ادامه خواهد داشت. بنابراین اگر قرار باشد این طرح، خارج از فضاهای انتخاباتی انجام شود، بهتر بود سال آن را هم مشخص می‌کرد. ثالثا به نظر می‌رسد این دانشجوی دکترای خارج از کشور از مدت ریاست جمهوری در ایران هم خبر ندارد که در سال سوم مسؤولیت آقای دکتر احمدی‌نژاد درخواست می‌کند کار کارشناسی و مطالعات بیش‌تری در مورد این طرح صورت گیرد!

نیای کنونی دنیای وارونگی است. در حالی که دولت‌های گذشته سال آخر حضور در قدرت را با ملاحظه کاری بیش‌تری به پایان می‌بردند تا مبادا بر آرای خود یا همفکران‌شان در دور بعدی تاثیر منفی بگذارند و مرتب پروژه‌های نیمه کاره در گوشه و کنار کشور افتتاح می‌کردند و پشت پرده هم پیگیر تشکیل ستادهای انتخاباتی خود یا دوستان خویش بودند، دولتی پیدا شده و دست به چنین ریسک بزرگ انتخاباتی زده؛ اما به جای حمایت، در معرض بی‌مهری‌های دوست و دشمن قرار می‌گیرد!

در ادامه این مقاله با انتقاد از نحوه آمارگیری و رفتن مردم به مدارس به‌جای آمدن آمارگیر به در منزل شهروندان آمده است: «سوال این است که چه کسی می‌تواند محرمانه ماندن این اطلاعات را تضمین کند؟» از یک دانشجوی دکترا بعید بود این‌گونه استدلال کند. زیرا انسان را به یاد ضرب‌المثل معروف «قافیه به تنگ‌آمده ...» از ایشان که تاکنون صدها بار در جلسه امتحان شرکت کرده است، می‌پرسیم: چه فرقی دارد بعد از اتمام جلسه امتحان، شما بروید و پاسخنامه را به استاد خود بدهید یا او بیاید و آن را از شما تحویل بگیرد؟! همان افرادی که قرار بود به در منازل بیایند، در محلی مستقر هستند و مردم به آن‌جا می‌روند آیا این کار باعث می‌شود اطلاعات محرمانه افراد فاش شود؟! آری! تنها یک حالت متصور است و آن این‌که فرد نتواند از اطلاعات اقتصادی خود از زمان خروج از منزل تا لحظه تحویل به متصدی مربوط محافظت کند! وگرنه پس از تحویل فرم، هیچ تفاوتی ندارد که این آمار از در منزل فرد گرفته شده باشد یا در مدرسه‌ای. در ضمن نوع طرح‌، شکل و مراحل تکمیل فرم آن ایجاب می‌کند که فرد آمارگیر در محل ثابتی مستقر باشد تا کیفیت و سرعت کارافزایش یابد. از طرفی هزینه اجرای آن به دلیل استفاده کم‌تر از نیروی انسانی به مراتب کاهش خواهد یافت. مزیت دیگر آن این است که در طول مدت تعیین شده، خانوارها فرصت مراجعه دارند؛ اما مراجعه آمارگیران به منازل این اشکال را هم خواهد داشت که خانوارهای بسیاری که هنگام مراجعه، در منزل حضور ندارند، با مشکل مواجه خواهند شد و در نهایت باید به مرکز و محلی مراجعه کنند.

نویسنده در ادامه مقاله خود با ذکر چند مثال از تغییراتی که ممکن است پس از تحویل فرم برای افراد به وجود آید- مانند خرید خودرو، تغییر متراژ منزل و...- آورده است: «اصولا راه کار در نظر گرفته شده برای اعمال تغییرات در این اطلاعات که امکان آن برای هر نفر به صورت روزانه وجود دارد، چیست؟» به نظر می‌رسد ادعای امکان تغییرات برای هر نفر بهصورت روزانه، تا انداز‌ه‌ای اغراق آمیز باشد؛ اما با این حال مرکز آمار به این سوال پاسخ داده و گفته است: چگونگی اعمال تغییرات، پس از اتمام طرح کنونی توسط وزارت رفاه و تامین اجتماعی اعلام خواهد شد.(2) بنابراین جای هیچ‌گونه نگرانی نیست.

نویسنده در ادامه با بیان این‌که ممکن است فردی با شغل آزاد و درآمد سه میلیون تومان در ماه، درآمد خود را 400 هزار تومان اعلام کند و مشمول دهک پایین شود، آورده است: «به نظر می‌رسد استراتژی انتخاب شده برای شناسایی شهروندان کم درآمد و گروه‌هایی که مشمول دریافت یارانه می‌شوند،‌با چالش‌های اساسی روبه‌رو است».

باید پذیرفت هر چه ابعاد اجرای یک طرح بزرگ‌تر باشد، زمان بیش‌تری لازم است تا به نتیجه نهایی برسد. بنابراین امکان دارد در آغاز اجرای این طرح نواقصی مشاهده کرد که در سایه همکاری مردم و تدبیر مجریان هر چه سریع‌تر رفع شود. نکته‌ای که این دانشجوی عزیز به آن اشاره کرده، قابل توجه است و حتما دست اندرکاران برای آن تدابیری اندیشیده‌اند.

پرونده سه سال خدمت دولت نهم سرشار از انتقادهایی از این دست است. از این دانشجوی محترم که در زمره افراد تحصیل کرده کشور محسوب می‌شوند، انتظار می‌رفت در نگارش مقاله انتقادی خود به دو نکته توجه می‌کرد. اول آن که انتقاد باید از پشتوانه قوی برخوردار باشد یا به قول معروف «وارد باشد»؛ همان حلقه گمشده‌ای که نه تنها در مقاله مورد بحث بلکه در بسیاری از انتقادها به دولت نهم، جای خالی آن کاملا احساس می‌شود. نکته بعدی ارائه راهکار به همراه انتقاد است. انتقاد وقتی سازنده می‌شود که به دنبال خود، چاره مشکل را هم داشته باشد. دولت نهم در طول خدمت خویش عملا ثابت کرده نظر دیگران حتی منتقدان را به دیده احترام می‌نگرد و به آن بها می‌دهد. تشکیل چندین جلسه با کارشناسان اقتصادی کشور، دلیلی روشن بر این مدعا است. چه خوب است آن‌هایی که قصد بهتر شدن شرایط کشور را در ابعاد مختلف اقتصادی، فرهنگی، بین‌المللی و... دارند، دست کم نیم نگاهی هم به ارائه راهکار برای برون رفت از مشکل مدنظر خود داشته باشند.

پی‌نوشت‌ها

1. 8/5/87

2. خبرگزاری فارس، 13/5/87