نگاهی به الگوی موازنه درترتیبات جدید امنیتی خلیج فارس

مقدمه

منطقه خلیج فارس با تأمین بخشی عظیمی از انرژی مورد نیاز جهان و موقعیت ژئوپلتیک آن از دیرباز مورد توجه قدرتهای جهانی بوده و تلاش برای اعمال سلطه و حفظ نفوذ در این منطقه به یکی از سیاستهای راهبردی آنها تبدیل شده است.

به دلیل تسلط انگلستان براین منطقه تا اوایل دهه 90 میلادی، سیستم امنیتی حاکم بر این منطقه، بر متحدان منطقه ای و نیروهای محدود نظامی مستقر در منطقه متکی بود.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی و آغاز جنگ تحمیلی عراق علیه ایران که حضور گسترده نظامیان غربی و به ویژه آمریکائیها را در منطقه خلیج فارس و برای جلوگیری از پیروزی ایران به دنبال داشت، وضعیت امنیتی منطقه با پیچیدگی هایی مواجه شد و به رغم انعقاد پیمانهای متعدد دفاعی کشورهای منطقه با قدرتهای غربی، توفیق چندانی نداشته و روند رو به تزاید نگرانیهای امنیتی به ویژه پس از ناکامیهای آمریکا در حملات نظامی به عراق و افغانستان ، سبب گردیده است که کشورهای منطقه به سمت الگوهای دیگری برای ایجاد امنیت در منطقه گرایش یابند.

به رغم حضور گسترده نظامیان آمریکائی در منطقه، تلاش ناتو برای حضور بیشتر و انعقاد قرارداد امنیتی با کشورهایی نظیر امارات، عربستان، قطر و برنامه مستقل کشورهایی نظیر، روسیه، فرانسه، انگلستان برای انعقاد قراردادهای جداگانه بخشی از این برنامه ها است.

اما به دلیل تک بعدی و یک جانبه بودن این پیمانها و نادیده انگاشتن مؤلفه های اساسی قدرت در منطقه خلیج فارس چشم انداز روشنی در ایجاد امنیتی فراگیر در منطقه دیده نمی شود و همین امر کشورهای منطقه را در موفقیت این الگوها با تردید مواجه ساخته است.

در این گزارش ضمن اشاره به پیمانهای موجود که عموماً تک بعدی و ناکارآمد هستند ،کوشش شده است تا با ترسیم وضعیت امنیتی حاکم بر منطقه، الگویی مناسب برای ترتیبات امنیتی همه جانبه و فراگیر ارائه شود.

پیمانهای موجود

الف – پیمانهای چند جانبه

1) شورای همکاری خلیج فارس

این شورا در فوریه 1981 در نشست ریاض تاسیس شد. چیزی که بیش از همه شش کشور عربی را برای تشکیل این شورا ترغیب می کرد، جنگ ایران و عراق بود. اعراب می اندیشیدند که پیروزی هر کدام از این دو کشور در این جنگ به منزله شروع جاه طلبی‌های آنها خواهد بود در نتیجه این شورا را تضمینی برای حفظ امنیت خود می دانستند.

تشکیل این شورا به بخشی از تدابیر اتخاذ شده توسط آمریکا در قبال انقلاب اسلامی ایران و همچنین اوضاع افغانستان (حمله شوروی به این کشور) نیز مربوط می شد، اما این سیستم برای برقرار کردن امنیت در منطقه کارا نبود؛ چرا که این سیستم حضور دو کشور بزرگ منطقه را با خود به همراه نداشت. شورای همکاری خلیج فارس یک مدل همکاری دسته جمعی ناقص بود که در عین حال قدرت های خارجی مانند آمریکا در آن نفوذ بسیار زیادی داشته و دارند.

2) پیمان 2+6

پیمان 2+6 اقدامی بود که از جانب آمریکا و پس از پایان جنگ خلیج فارس در دهه 90 میلادی به دنبال برگزاری نشستی در دمشق پیگیری شد. این پیمان ناظر به تشکیل نیروی نظامی فعال در منطقه به منظور دفاع از کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس هنگام روبه رو شدن با تجاوز خارجی بود.

در طرح امنیتی نشست دمشق، استقرار نیروهای مصری و سوری در خاک عربستان تضمینی برای امنیت کشورهای خلیج فارس و البته با پرداخت هزینه های مربوطه از سوی اعضای شورای همکاری پیش بینی شده بود. این پیمان همچنین بر طرح ریزی برنامه کمک های اقتصادی و مالی از سوی شش کشور عرب حوزه خلیج فارس به دو کشور عرب سوریه و مصر تاکید داشت. این یک تجربه امنیت سازمان یافته برون سیستمی برای این منطقه بود که البته عملاً از دور خارج شده و در حال حاضر کارایی ندارد.

3) نفوذ ناتو در منطقه از طریق شورای همکاری خلیج فارس

 پس از فروپاشی نظام کمونیستی شوروی، ناتو فلسفه وجودی خود را از دست داد، زیرا اصلی ترین هدف آن دشمنی با

شوروی بود،که دیگر وجود نداشت. از طرف دیگر اعضای اروپایی ناتو نیز ترجیح می دادند که با استفاده از فرصت به وجود آمده در اثر جنگ سرد با تشکیل ارتش واحد اروپا از شکل گیری فضای تک قطبی جلوگیری کنند.

این وضعیت آمریکا را به فکرگسترش ناتو با هدف افزایش نقش آن در معادلات بین المللی و وارد کردن اعضای جدید در ذیل این پیمان انداخت. در این راستا آمریکا بیش تر به دنبال این بود که اولاً کارکردها و دامنه ناتو را گسترش دهد و ثانیاً کشورهایی را عضو کند که در نظام تصمیم گیری سازمان چالش ایجاد نکنند.

کویت، قطر، بحرین و امارات چهار کشور عضو شورای همکاری خلیج فارس بودند که به طرح همکاری استانبول که از سوی ناتو برای جذب کشورهای دوست به منظور همکاری با این پیمان مطرح شد، دعوت شدند.

سران ناتو از این دعوت دو هدف را دنبال می کردند: یکی سنجیدن عضویت این کشورها در ناتو و دیگری زمینه سازی برای همکاری بیش تر با شورای همکاری خلیج فارس؛ همکاری ای که در کمتر از دو ماه به یک نشست مهم در ریاض منجر شد و در این نشست طرفین برای همکاری های امنیتی در خاورمیانه به توافقاتی رسیدند.

ب:پیمانهای دو جانبه

1- آمریکا و بحرین

 باانعقاد پیمان همکاری دفاعی در 28 اکتبر 1991،  زمینه استقرار مجدد ناوگان پنجم ایالات متحده در ژوئن 1995 در بحرین فراهم شد. امکان انجام مأموریت های جنگی هوایی علیه افغانستان و عراق از بحرین، حضور 4700 پرسنل نیروی دریایی آمریکا و کسب جایگاه متحد غیر عضو ناتوی ایالات متحده در سال 2002از دیگر ابعاد پیمان مشترک دو کشور است.

2- آمریکا – کویت

انعقاد پیمان دفاعی ده ساله با ایالات متحده در سال 1991 و تجدید آن در سال 2001 برای ده سال دیگر، افتتاح مقر فرماندهی نیروی ضربت مشترک در دسامبر 1998 و هزینه 170 میلیون دلاری جهت ارتقای دو پایگاه هوایی کویت و استقرار 90000 نیروی نظامی آمریکا در این کشور بخشی از ابعاداین پیمان است. کسب جایگاه متحد غیر عضو ناتوی ایالات متحده در سال 2004 از دیگر ویژگی های توافق دو کشور است که امکان انتقال و فروش تسلیحات به این کشور را تسهیل می کند.

3- آمریکا-- قطر

انعقاد پیمان دفاعی در 23 ژوئن 1992و ساخت مرکز عملیات هوایی در پایگاه هوایی العدید در سال 2003و میزبانی فرماندهی مرکزی ایالات متحده با حضور شش هزار پرسنل نیروی هوایی آمریکا در قطربخشی از توافقات امنیتی دوکشور است.

4- آمریکا – امارات

انعقاد پیمان دفاعی با ایالات متحده در 25 جولای 1994 و حضور 1800 پرسنل نظامی آمریکا در این کشور همراه با انعقاد قرارداد های کلان برای خرید تجهیزات متعدد نظامی بخشی از توافقات دو کشور است. آمریکائیها در سالهای اخیر تلاش عمده ای را برای تحریک اماراتیها بر علیه ایران در موضوع جزایر سه گانه ایرانی خلیج فارس به کار گرفته‌اند. 

5- آمریکا – عربستان

اگرچه آمریکا و عربستان به دلیل نگرانی از مخالفتهای داخلی در عربستان تا کنون پیمان رسمی دفاعی منعقد  نکرده اند، اما ضمن انعقاد موافقتنامه های آموزشی و تدارکاتی نظامی، واحدهای عملیات ویژه ایالات متحده از مرکز هوایی در پایگاه هوایی شاهزاده سلطان در جنوب ریاض در جنگهای اخیر آمریکا در منطقه  استفاده گسترده ای به عمل آورده و خریدهای کلان نظامی، بخشهایی از توافقات دو جانبه بین آمریکا وعربستان است که تا کنون افشا شده اشت.

عوامل و مؤلفه های مهم مؤثر بر شرایط امنیتی خلیج فارس

منطقه خلیج فارس علاوه بر ویژگی های منحصر به فرد خود به شدت تحت تاثیرشرایط امنیتی سیستم های همجوار وحتی فرا منطقه ای قرار دارد. لذا ایجاد ترتیبات مناسب امنیتی در این منطقه باید با ملاحظه شرایط سیستم های مذکور باشد.

1. سیستم خلیج فارس یک کلونی و محیط بسته امنیتی نیست و امنیت آن از امنیت و ثبات و بی ثباتی حوزه های مجاور، خاورمیانه عربی، آسیای جنوب غربی، آسیای صغیر، آسیای مرکزی، شبه قاره هند، شمال آفریقا و .... متأثر است.

2. شرایط و روندهای اقتصاد جهانی و بویژه مسئله انرژی و نوع میزان مصرف و نحوه تسلط قدرتها بر منابع انرژی بر وضعیت امنیتی خلیج فارس تأثیر زیادی دارد.

3- روند تعادل قدرت در میان قدرتهای برتر جهانی و مناسبات امنیتی دو سوی آتلانتیک نیز بر وضعیت امنیتی خلیج فارس تأثیر مستقیم دارد

4. سیاست خارجی ایالات متحده آمریکا و نحوه گسترش منافع فرا اقیانوسی این کشور به عمده ترین دلیل بی ثباتی و نا امنی در منطقه خلیج فارس تبدیل شده است.

5. وضعیت امنیتی رژیم صهیونیستی به ویژه پس از شکست در جنگ 33 روزه لبنان و ناکامی در مهار حرکت فلسطینیان در غزه از دیگر عوامل مؤثر در امنیت منطقه خلیج فارس است.

6. مناسبات بین العربی و اختلافات کهن کشورهای مختلف این منطقه (اختلافات ارضی، سیاسی و فرهنگی) و تأثیر آن در تعامل میان دولتها از دیگر عوامل مؤثر در امنیت منطقه خلیج فارس است.

7. موقعیت جمهوری اسلامی ایران و تثبیت اقتدار آن در منطقه تأثیر مهمی بر شرایط امنیتی در  خلیج فارس دارد. طی سالهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی، آمریکا و قدرتهای غربی توانسته اند تا با تهدید نمایی ایران برای کشورهای منطقه و بزرگنمایی مسائل هسته ای و تسلیحاتی ایران زمینه انعقاد پیمانهای دو جانبه و چند جانبه را ایجاد کرده و بازار مناسبی برای فروش تسلیحات خود بیابند.تداوم این  روند با توجه به شکست راهبرد ایران هراسی غرب وناتوانی در حذف نقش ایران در منطقه سبب تغییر استراتژی کشور های حاشیه جنوبی خلیج فارس شده است.

8. بحرانهای منطقه ای که متأثر از سیاستهای راهبردی گذشته و حال  کشورهای غربی در منطقه است از دیگر عوامل مؤثر در شرایط امنیتی خلیج فارس است.این بحرانها شامل:

الف – عراق

بی ثباتی و ناامنی گسترده در عراق شاهدی غیر قابل انکار بر ناموفق بودن دخالت قدرت های بزرگ حتی از طریق نظامی برای تامین امنیت خاورمیانه است. ناامنی روز افزون در این کشور، در واقع، ضرورت همکاری و مشارکت قدرت های منطقه ای برای تثبیت اوضاع در عراق را بیش از هر زمان دیگر ضروری  ساخته است. ناامنی موجود در عراق و تداوم بی ثباتی در این کشور حاکی از آن است که رویکرد یکجانبه گرایانه آمریکا طی سالهای گذشته جهت تأمین امنیت،  امنیت سازی و طرح های متعدد امنیتی نتیجه موفقیت آمیزی نداشته است. این امر به تدریج نیاز به اتخاذ رویکردی چند جانبه و متعامل با بازیگران تأثیر گذار منطقه را آشکار ساخته است.

نشست های چند جانبه مانند اجلاس شرم الشیخ و مذاکرات مقامات ایران و آمریکا در بغداد نشان دهنده جدی شدن تهدیدات ناشی از چالش های امنیتی در عراق از یک سو و آگاهی فزاینده بازیگران منطقه ای و فرامنطقه ای تأثیرگذار بر لزوم حل و فصل تعاملی این چالش ها از سوی قدرت های مؤثر دیگر مانند ایران است. آنچه که در تداوم تلاش های چندجانبه برای کاهش سطح ناامنی در عراق مؤثر خواهد بود، توجه به پیامدها و تهدیدات بلند مدت منطقه ای و بین المللی ناشی از رشد افراط گرایی، شکاف های قومی و مذهبی و افزایش بی ثباتی در عراق می باشد.

ب- لبنان

تحولات لبنان و به ویژه پیروزی حزب الله در جنگ سی وسه روزه بر علیه رژیم صهیونیستی بسیاری از تحولات و تعاملات منطقه را تحت الشعاع قرار داده است.

نگرانی حکام کشورهای منطقه از تأثیر این روند در میان ملل خود و به ویژه در ساختار سیاسی و اجتماعی لبنان باعث گردیده است که پس از این جنگ، لبنان به یکی از کانون های بحران در منطقه تبدیل شود.

نقش دولت های فرامنطقه ای (آمریکا و فرانسه) و منطقه ای (به ویژه عربستان) در افزایش ناامنی و موضع گیری در برابر راه حل های عملی و متناسب با سهم مؤلفه های سیاسی و اجتماعی بسیار بالا است. شرایط کنونی در لبنان به گونه ای است که در صورت تداوم بن بست سیاسی و استمرار رویارویی دو گروه رقیب سیاسی، لبنان بار دیگر دستخوش ناآرامی و جنگ داخلی شود.

 ائتلاف حاکم 14 مارس و حامیان منطقه ای و فرامنطقه ای آنها پس از تحولات سه سال گذشته در فضای سیاسی لبنان دریافته اند که به حاشیه راندن و نادیده انگاشتن نقش، جایگاه و تأثیرگذاری حزب الله نمی تواند ثبات مدنظر آنها را به دنبال داشته باشد. وقایع اخیر لبنان وتوافق دوحه پیروزی آشکاری برای حزب الله ومتحدانش بود.

ج- مناقشه اسرائیل و اعراب

استمرار درگیری های داخلی بین جناح های رقیب فلسطینی، نقض مکرر و تداوم تجاوزات اسرائیل علیه مردم فلسطین و نیروهای مبارز فلسطینی،وتداوم اختلافات داخلی جناحهای رقیب فلسطینی، شرایط جدید در سرزمین های اشغالی پس از تسلط حماس بر غزه و انحلال دولت وحدت ملی و از سوی دیگر موقعیت متزلزل دولت حاکم در اسرائیل پس از انتشار گزارش وینوگراد مبنی بر شکست ارتش اسرائیل در نبرد 33 روزه با حزب الله و فشار فزاینده دست راستی های مذهبی و سیاسی بر اولمرت شرایط کاملاً متفاوتی را در این حوزه پرتنش به وجود آورده است.

اسرائیل با کمک حامیان فرامنطقه ای خود و از سوی دیگر جناحی از فتح با رهبری محمود عباس و حمایت متحدان منطقه ای اش از تمامی اهرم های خود برای تحت فشار قرار دادن و به حاشیه راندن جنبش مقاومت حماس بهره برده اند. ورود حماس به روندهای سیاسی و فرآیندهای انتخاباتی فصل تازه ای برای تحولات آتی فلسطین گشود. اما تحمیل شرایط ناخواسته و ملزم نمودن حماس به پذیرش شروطی که با هویت تعریف شده جنبش مقاومت همخوانی نداشت، نمی تواند در آینده آرامش و ثبات را در سرزمین های اشغالی برای این منطقه به ارمغان آورد.

نظام کنونی وبازیگران مؤثر

نظام کنونی امنیت منطقه ای را نمی توان مدلی از ترتیبات پذیرفته شده امنیتی قلمداد کرد ،زیرا بعد از فروپاشی شوروی، بلوک غرب به رهبری ایالات متحده توانست تا حدی خود را بر نظام های منطقه ای به ویژه در ناحیه ژئواستراتژیک خاورمیانه تحمیل کند و حوادث تروریستی یازده سپتامبر نیز این روند را تقویت نمود و پس از آن الگویی در منطقه  خلیج فارس حاکم شد که رهبری آمریکا و حضور نظامی- اطلاعاتی این کشور در آن ملموس بود.

در عین حال جمهوری اسلامی ایران با نظام های امنیتی که از خارج هدایت می شوند یا در آن ها حضور نظامی کشورهای بومی لحاظ نگردد. به شدت مخالف است. در نتیجه ایران نیز نقش چالشگر را در منطقه بازی می کند و در قبال اهداف سلطه طلبانه و هژمونی منطقه ای آمریکا، تحقق اهداف امنیتی خود را پی می گیرد.

برای درک بهتر نظام امنیت منطقه ای لازم است ابتدابازیگران منطقه ای را احصا و در مرحله بعد نوع الگوی امنیتی که می تواند منافع ملی بازیگران را به صورت نسبی تامین نماید تعیین نمود.

در منطقه خلیج فارس هفت بازیگر از یکدیگر قابل تفکیک هستند:

1- آمریکا:  آمریکا با حمله به عراق و اعزام نیروهای نظامی به منطقه به دنبال تثبیت الگوی «هژمونی برون سیستمی و مستقیم» خود بدون دخالت بازیگران منطقه ای یا برون منطقه ای در خلیج فارس است. این نکته در طرح جدید بوش درباره عراق نیز به چشم می خورد، در این طرح کم رنگ کردن نقش ایران با ترسیم تصویری مجازی از خطر این کشور برای سایر کشورهای همسایه، دنبال می شود.

«اندرو راتمل» در مقاله ای که در موسسه رند منتشر شد به خوبی به این نکته اشاره می کند:

" در شرایطی که دول شورای همکاری خلیج فارس توان ایجاد موازنه مؤثر با ایران را ندارند و کفه عراق نیز خالی از قواست حضور نظامی آمریکا کاملاً ضروری است؛ ولی تداوم این حضور یکجانبه اولاً بسیار پرهزینه است و ثانیاً زمینه نارضایتی و سوء شهرت آمریکایی ها را نزد مردم منطقه ایجاد می کند که باید برای آن راه حل هایی را پیش بینی کرد".

2- عراق: موضع این کشور در قبال الگوی امنیتی آینده منطقه به مولفه های زیر بستگی دارد:

- وضعیت و مدت حضور نیروهای آمریکایی در عراق،

- ترکیب دولتی که به قدرت می رسد.

- میزان استقلال دولت آینده، نظام سیاسی بسیط یا فدرال که ممکن است به تجزیه این کشور منتهی  گردد.

-سر انجام توافقنامه امنیتی آمریکا وعراق

در این راستا سه احتمال قوی وجود دارد:

الف) استقرار یک دولت شیعی طرفدار جمهوری اسلامی ایران در عراق که خواستار خروج نیروهای آمریکایی از عراق گردد که در این صورت شاهد نزدیکی بیش تر ایران و عراق و در عین حال افزایش بدبینی سایر کشورهای منطقه نسبت به اتحاد این دو کشور در قالب  ادعای تقویت و حمایت جمهوری اسلامی ایران از هلال شیعی خواهیم بود که به احتمال زیاد با شیطنت های خارجی می تواند به مشکلات جدی بیانجامد. این مساله بایستی با انجام یک سری حرکات اعتماد ساز از سوی ایران و عراق به سرعت خنثی شود.

ب) به قدرت رسیدن یک دولت شیعی که خواستار تداوم حضور نیروهای آمریکایی در نظام امنیت داخلی عراق باشد با توجه به توافقنامه امنیتی عراق وآمریکا.

ج) تجدید نظر آمریکا در قبال بعثی ها و مسلح کردن مجدد شبه نظامیان سنی و بستر سازی برای ورود این  گروه ها به قدرت.

در صورت وقوع هر یک از  این سناریو ها احتمال تحقق پیمان دفاعی- امنیتی مشترک در خلیج فارس با چالش های نوینی مواجه می گردد.

3- عربستان: به دنبال الگویی است که در آن بتواند  موقعیت خود را ارتقاء، وایران و عراق را کنترل کند، چرا که در این سیستم رهبر منطقه خواهد بود و قدرت خارجی ای نیز وجود ندارد که برای او خط مشی تعیین کند، لذا به نظر می آید این کشور به الگویی شبیه «شورای همکاری خلیج فارس» بدون حضور جمهوری اسلامی ایران بیشتر تمایل دارد.

4- امیرنشین های خلیج فارس: این کشورها به علت وابستگی بیش از حدشان به آمریکا، هرگونه کم رنگ شدن حضور آمریکا در ترتیبات امنیت منطقه را به منزله تضعیف موقعیت خود قلمداد می کنند، لذا ترجیح می دهند که ایالات متحده در این ترتیبات چه به صورت مستقیم و چه به صورت غیرمستقیم حضور داشته باشد.

5- ناتو: بحث گسترش جغرافیایی ناتو و از طرفی اهمیت مسائل مربوط به خاورمیانه و بالاخص خلیج فارس، اعضای ناتو و مخصوصاً آمریکا را متقاعد کرده که تا با برپایی نشست های مشترک بین این نهاد و شورای همکاری خلیج فارس و حتی ارائه پیشنهاد عضویت کشورهای منطقه خلیج فارس در ناتو، در ترتیبات امنیتی منطقه وارد شوند.

6- سایر بازیگران بین المللی:  سایر کشور ها که در خلیج فارس منافع دارند، به ویژه کشورهای وارد کننده نفت خواهان برقراری امنیتی در منطقه هستند که تضمین کننده منافع آنها به ویژه در عرضه انرژی باشد، لذا در مواقعی که توانایی کشورهای منطقه را برای برقراری این نوع امنیت کم می بینند. برقراری نظام «امنیت دسته جمعی برون سیستمی» را برای این منطقه خواهانند که آمریکا در آن تنها بازیگر اصلی نباشد.

7- جمهوری اسلامی ایران: ایران خواهان استقرار الگوی امنیت دسته جمعی درون سیستمی از نوع پایدار است و دو پیش شرط را برای تحقق آن لازم می داند:

1- این الگو بایستی بومی و بدون حضور نیروهای خارجی باشد.

2- بایستی تمامی کشورهای منطقه در تحقق آن مشارکت و حضور فعال داشته باشند. خارج بودن یک کشور از این سیستم موجب ناکارآمد شدن نظام امنیت منطقه ای ارزیابی می شود، زیرا در میان مدت همان قدرت خارج از سیستم به معضلی برای برقراری ثبات منطقه ای تبدیل می شود،

وضعیت یا ترتیبات امنیتی

نقش عوامل و مؤلفه های بیرونی در منطقه خلیج فارس در کنار اهداف و دیدگاههای متفاوت کشورهای منطقه باعث گردیده است که دستیابی به الگویی مناسب برای تحقق امنیت در منطقه دشوار باشد.

اینکه آیا شرایط کنونی به رغم انجام توافقاتی میان کشورهای منطقه با قدرتهای بیرونی الگویی از ترتیبات امنیتی است، مستلزم شناخت ابعاد ترتیبات امنیتی و وضعیت امنیتی است.

الف:شاخصه های ترتیبات امنیتی

ترتیبات امنیتی به شرایطی گفته می شود که:

1. تعبیر واحدی از امنیت و ناامنی در بین اعضاء منطقه مورد بحث وجود داشته باشد و تلقی آنها از امنیت یکسان باشد و امنیت یکی مساوی امنیت دیگری و ناامنی یکی مساوی با ناامنی دیگری باشد.

2. در راستای هماهنگی مصادیق امنیتی و ناامنی، هدف های معین و مشخص امنیتی وجود داشته باشد.

3. بازیگران معین باشند و هر بازیگر نقش مشخصی داشته باشد

4. طرح و برنامه های هماهنگ امنیتی وجود داشته باشد

5. مدیریت بر عوامل کنترل داشته باشد ، یعنی اینکه عوامل و عناصر موجود در محیط امنیتی، عوامل قدرت و یا ضدقدرت تحت کنترل باشند و میزان مدیریت و کنترل عوامل قدرت بیش از میزان عدم مدیریت پذیری آنها باشد.

6. تحولات و روندها در منطقه تحت کنترل باشند

7. عوامل همکاری زا برعوامل کشمکش آفرین و تضادساز غلبه داشته باشند

بنابراین هرگاه در سیستمی ویژگی های فوق وجود داشته باشد می توان مدعی شد که در آن سیستم ترتیبات امنیتی وجود دارد.

ب:شاخصه های وضعیت امنیتی

وضعیت امنیتی به شرایطی گفته می شود که:

1. مصادیق امنیت و ناامنی برای کشورهای ذینفع مساوی نیست و چه بسا متضاد باشد

2. هدف یا هدفهای معین و سازگار امنیتی وجود ندارد. یعنی دامنه اهداف در حوزه امنیت متنوع است

3. بازیگران کاملاً معین نباشند یعنی اینکه بازیگران پنهانی باشند که عوامل قدرت را در اختیار دارند و از آن استفاده می کنند، اما چندان آشکار نیستند و یا اینکه نقش های معینی ندارند و ممکن است چند نقش و چهره داشته باشند و نتوان گفت که در وضعیت کنونی با کدام چهره معین و مشخص بازی می کنند.

4. طرح و برنامه معین وجود نداشته باشد و در طرحهای دسته جمعی هماهنگی نیز وجود نداشته باشد و یا اینکه هریک از بازیگران یک یا چند طرح خاص خود را داشته باشند که الزاماً با هم هماهنگی هم ندارند.

5. همه عوامل قدرت تحت کنترل و مدیریت نباشند یعنی عواملی از قدرت در منطقه وجود داشته باشند که تحت کنترل بازیگران آن محیط نباشند

6. عوامل تضادساز و کشمکش آفرین بر عوامل همکاری زا غلبه کنند.

7. تحولات و روندها کاملاً مدیریت و هدایت پذیر نباشند.

 با توجه به تعاریف فوق ومقایسه آن با شرایط موجود در خلیج فارس شرایط فعلی را  نمی توان نمونه ای از  ترتیبات امنیتی قلمداد کرد. بلکه آنچه که اکنون در منطقه حاکم است وضعیت امنیتی است زیرا که فاقد اغلب مؤلفه های لازم است که در تعریف ترتیبات امنیتی اشاره شد. اما این امر به معنی آن نیست که ما در منطقه خلیج فارس نمی توانیم ترتیب امنیتی داشته باشیم.

ج :الگوهای ترتیبات امنیتی

برای شناخت الگوی مناسب برای ترتیبات امنیتی خلیج فارس ابتدا لازم است به الگوهای امنیتی موجود اشاره شود

1- مدل هژمونیک

اینکه ما و یا  هر کشور ثالث دیگری عنصر مسلط  هژمون در منطقه خلیج فارس باشد و بتواند هر نوع ترتیب امنیتی که با منافع خود سازگاری دارد برای منطقه تعریف و آن را اعمال کند.

2- مدل بلوک های زیر منطقه ای

در این مدل، منطقه‌ی امنیتی به چند بلوک زیر منطقه ای تقسیم می شود و هر بلوک متناسب با شرایط منطقه ای، ترتیبات خاص خود را دارد اما مجموعه این چند بلوک با هم توافقات و ترتیبات خاص را دارند.

3- مدل سلسله مراتبی

در این الگو قدرت سلطه آمریکا به عنوان یک قدرت فرامنطقه ای به صورت دو فاکتو (واقعیت موجود)  به رسمیت شناخته می شود ودر ادامه قدرتهای  منطقه ای به صورت سلسله مراتبی تعریف می شوند.

4- مدل موزاییکی

 مدل موزاییکی هم یک الگوی دیگری از مدل بلوک های زیر منطقه ای است اما به صورت جزء تر

5- مدل موازنه

 مدل موازنه قوا مدلی بر اساس مزیت های نسبی است. مدلی است که در آن می توان غلبه عنصر خارجی را به رسمیت نشناخت، اما وجود آن را در مناسبات به نوعی تعریف کرد. به عبارت دیگر نمی توان تأثیر وجود این عنصر را نادیده انگاشت.

الگوی موازنه 

در شرایط حاضر بر اساس این الگو وجود ایالات متحده را به عنوان عنصر بیگانه حاضر در منطقه می توان پذیرفت اما به رسمیت نشناخت. ولی در ترتیبات امنیتی آن را مورد توجه قرار داد.تحقق این مدل الزاماً به معنی حذف فوری ایالات متحده از صحنه نیست، اما می توان به گونه ای طراحی کرد که به هضم آن بیانجامد واز وضعیت پیش آمده به عنوان یک فرصت استفاده کرد.

بر اساس آنچه که در تعریف ترتیبات امنیتی اشاره شد، واقعیتهایی در صحنه وجود دارد که بر تعاملات اثر می گذارد. مثل اینکه جوهر و مبنای نگرشی ما به مبانی امنیتی با دیگر کشورها و قدرتهای منطقه متفاوت است.مبنای اصلی ما در نگرشمان به ترتیبات امنیتی یک مبنای ایدئولوژیک است. و این امر ممکن است برای دیگر قدرت ها پذیرفته نشود. مثلاً عربستان اگرچه برای شکست ایران در جنگ عراق 30 میلیارد دلار هزینه کرد، اما اکنون حاضر است بسیار بیشتر  هزینه کند تا تفکر شیعه در لبنان و جهان عرب به پیروزی نرسد

با توجه به وجود این تضادها در سطح کشورهای منطقه ، الگوی موازنه مناسبترین الگو است زیرا در مدل موزانه ماهیت وجودی قدرتها به رسمیت شناخته می شود و طرفین ظرفیتها، قدرت و توان یکدیگر را به رسمیت می شناسند.

آنچه که در این الگو ریشه تعامل است شوق به همزیستی مسالمت آمیز نیست بلکه نگرانی از فنا و تهدید متقابل است که عنصر اصلی این موضوع بازدارندگی است.

بازدارندگی تمهید شرایط و ابزاری است که بدون بکارگیری زور نظامی دشمن را از ورود به عرصه متنازع منصرف کند.

بازدارندگی سطوح و لایه های مختلف دارد

بازدارندگی ضربه اول- بازدارندگی ضربه دوم -بازدارندگی متعارف- بازدارندگی غیر متعارف- بازدارندگی استراتژیک- بازدارندگی هم سطح و بازدارندگی غیر هم سطح. اینها نسبت مستقیم دارد با سطح تهدید

ایران یکی از پدیده های نادر تاریخ است که همه سطوح متنوع تهدید را دارد، هم از سطوح تهدیدات راهبردی که پیشرفته ترین نسل موشکها است که از سوی آمریکا علیه آن هدف گیری شده تا جریانها و اشرار داخلی و باید به تناسب این تهدیدات توان بازدارندگی داشته باشد تا بتواند موازنه سازی کند.

آنچه که در این میان مزیت نسبی، است همان سطح غیر متعارف و غیر همسطح است و آن قدرت تضادسازی است که عناصر متنوع در این عرصه  به دلیل ادغام منافع سطوح استراتژیک دشمن می تواند تمام مؤلفه های قدرت دشمن را تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل ایران در سیستم ترتیبات امنیتی خود نیازمند توانمندیهای متنوع غیر همسطح است که با آن بتواند ترتیب امنیتی مناسب را ایجاد کند.

اما این ترتیب باید یک دیپلماسی قوی و غیر همسطح را در اختیار داشته باشد که با ادغام آن با سه سطح موازنه استراتژیک، متعارف و غیر متعارف بتواند از مسیر اثبات توانمندی خودکشورهای منطقه را مجاب به تمکین و مدارا نموده و به جای اعتماد سازی، معتمد سازی کند.

در این الگو معتمد سازی به معنای این است که کشورهای مؤثر در صحنه معتمد یکدیگر باشند به طور مثال به جای برداشت ایدئولوژیک از دین به سمت برداشت بنیادین اصولی از دین رفته و بر این اساس گفتمان مشترک ایجاد شود. در این حالت ایدئولوژی کشورهای مختلف در جای خود محترم و باید هریک به دیگری احترام بگذارند. اما براساس اصول بنیادین دینی معتمد دینی یکدیگر باشند.

مزیت ها ی ایران در الگوی موازنه

برای تحقق الگوی موازنه ایران 8 مزیت نسبی دارد

1- مزیت انرژی- هیچ کشوری در منطقه خلیج فارس نیست که مجموع مزیتهای انرژی ایران را در عرصه های نفت و گاز یکجا داشته باشد.

2- مزیت بازار که برای تمام کشورهای منطقه مهم است

3- مزیت ترانزیت: ترانزیت عنصر فوق العاده استراتژیک است

4- مزیت امنیت سازی: حفظ این توان که ما می توانیم شرایط را به هم بزنیم و یا به هم نزنیم

5- مزیت فرهنگی

6- اقتدار نظام اسلامی و انسجام ملی

7-فرسودگی نیروهای نظامی آمریکا و شکست راهبردهای آمریکا در منطقه

8 –عمق استراتژیک

شرط موفقیت در این الگو این است که با اتکاء به مزیتهای نسبی و دیپلماسی فعال ارتباط برادرانه ای  با کشورهای اسلامی همجوار ایجاد شود که در مرحله اول معتمد هم باشند. اما این واقعیت را نیز باید بدانند که در صورت اینکه قصد خیانت داشته باشند پیامد سختی را باید تحمل کنند

موانع در تنظیم ترتیبات امنیتی

الف) مخالفت‌های خارجی

 وابستگی قدرت‌های فرامنطقه‌ای به منابع سرشار نفت خلیج فارس و نگرانی آنها از رشد اسلام‌گرایی موجب شده است که آنان تحولات درونی این منطقه را به دقت رصد نمایند، لذا تحقق هر نوع ترتیب جدید امنیتی که به نوعی استقلال خاصی برای منطقه و کشورهای درون آن به همراه داشته باشد با مخالفت‌هایی از سوی آنان مواجه خواهد شد. به همین دلیل خواهان نهادینه شدن نظامی برون سیستمی هستند که بتوانند تحولات منطقه را هدایت و کنترل و در آن نفوذ داشته باشند. و لذا با هر گونه ترتیبات امنیتی‌ای که درون سیستمی باشد مخالفت خواهند کرد. این کشورها با توسل به این که نفت، ماده مورد نیاز تمامی کشورهای جهان است و حدود یک چهارم نفت مورد نیاز دنیا از تنگه هرمز می‌گذرد، مدعی می‌شوند که بایستی کشورهای قدرتمند در جهت تضمین امنیت انرژی مشارکت و نظارت داشته باشند.

ب)مقاومت احتمالی دولت‌های منطقه

کشورهای حوزه جنوبی خلیج فارس هر کدام به دلیلی با تحقق ترتیبات امنیت منطقه‌ای با الگوی مورد انتظار ایران مخالفند و مقاومت‌هایی از خود نشان می‌دهند که ریشه همه این مخالفت‌ها ترس از قدرت گرفتن یکی از رقبای منطقه‌ای است.

 عربستان از اینکه ایران و عراق در منطقه قدرت بگیرند بسیار بیم دارد، لذا به دنبال الگوی امنیتی در خلیج فارس بدون مشارکت ایران و عراق است که در قالب آن بتواند این دو کشور را کنترل کند. از طرفی شیخ‌نشین‌های حاشیه جنوبی خلیج فارس آمریکا را حامی خود در منطقه می‌دانند و معتقدند که فقدان حضور آمریکا با عقب‌ افتادگی‌ آنها و تهدید امنیت ملی آنها از سوی قدرت‌های منطقه‌ای یکی است. دلیل این نگرانی‌ها بیش‌تر از دو مساله ناشی می‌شود:

1- دامن زدن به اختلافات فرقه‌ای به ویژه شیعه و سنی در منطقه توسط قدرت‌های فرامنطقه‌ای.

2- نگرانی کشورهای عربی از اثرپذیری مردمشان از تفکرات انقلاب اسلامی

ج) ناامن بودن عراق و مبهم بودن آینده این کشور

عراق به عنوان یکی از بازیگران بزرگ منطقه بایستی به طور حتم در ترتیبات امنیتی منطقه لحاظ ‌شود و در معادلات مورد توجه قرار گیرد، اما نا امن بودن عراق و ابهام در آینده این کشور می‌تواند روند انعقاد پیمان دفاعی - امنیتی مشترک را با مشکل یا حداقل تاخیر بلند مدت مواجه کند.

د) حضور نظامی آمریکا در عراق و خلیج فارس

حضور آمریکا در ترتیبات امنیتی کنونی منطقه چالش بزرگی در راه برقراری روابط دفاعی ایران با کشورها این حوزه محسوب می‌شود، چرا که آمریکا هم می‌خواهد مانع از قدرت گرفتن ایران در منطقه شود و هم جایگاه خود را در منطقه حفظ کند و از این پس نیز در معادلات حضور داشته باشد. انجام مانورهای نظامی مشترک با کشورهای حاشیه خلیج فارس در پوشش پیمان‌های دفاعی مشترک دو جانبه با اهداف سیاسی گوناگون، همگی در راستای همین موضوع ارزیابی می‌شود.

ه) وجود منازعات مرزی بین کشورهای منطقه

یکی از عوامل موثر در ایجاد چالش در منطقه، وجود اختلافات مرزی میان کشورهای همسایه است. این اختلافات که مهم‌ترین آن موضوع جزایر سه‌گانه و اختلاف میان ایران و امارات است می‌تواند نقش مهمی در درگیری‌های لفظی و کدورت روابط طرفین داشته باشد. حرکت اخیر آقای احمدی‌نژاد در سفر به امارات و به نوعی تلاش برای جدا نمودن بحث اختلافات مرزی از مسایل کلان‌ منطقه در همین راستا قابل تحلیل است. لذا هر گونه تلاش برای کم‌رنگ نمودن بحث جزایر سه‌گانه و خارج شدن آن از دستور کار همیشگی شورای همکاری خلیج فارس می‌تواند گام‌های مفیدی تلقی شود.

و) ذهنیت نامناسب شکل گرفته بر اساس تجربیات تلخ گذشته

وقوع دو جنگ متوالی و طولانی در خلیج فارس، خرید و انباشت تسلیحات گوناگون ناشی از سوء ظن کشورها به هم، روند تردید‌آمیز صلح خاورمیانه، مشکلات عراق، تروریسم و حرکت‌های افراطی مدعیان اسلامگرایی، تبلیغات منفی و گسترده غرب علیه تداوم فعالیت‌های هسته‌ای ایران، عدم موفقیت‌ رژیم‌های امنیتی تحمیلی بر منطقه و ... همگی موجب شده‌اند که یک ذهنیت منفی در تعدادی از کشورهای خلیج فارس در مورد پیمان‌های منطقه‌ای شکل بگیرد و لذا برخی از کشورها تضمین‌های عینی قدرت‌های بیگانه را به تلاش برای رسیدن به یک پیمان منطقه‌ای ترجیح دهند.

راهکارها برای تحقق ترتیبات امنیتی

مهمترین راهکارهایی که می‌تواند احتمال دستیابی به انعقاد پیمان دفاعی - امنیتی منطقه‌ای را تقویت کند عبارتند از:

الف) تأکید بر مشترکات دینی و فرهنگی

تاکید بر انسجام اسلامی و ملزومات آن که در پی تاکیدات مقام معظم رهبری مورد توجه بیشتری قرار گرفته، می‌توانند یکی از زمینة‌های اصلی تقویت، تفاهم و اعتمادسازی میان کشورهای مسلمان منطقه باشد. هر گونه تفاهم در مسائل فرهنگی و مراودات بین طرفین می‌تواند زمینه‌ساز همکاری‌های بیش‌تر در حوزه سیاست باشد و به نوعی مقدمه‌ای برای انعقاد پیمان‌های امنیتی منطقه‌ای تلقی شود.

ب) تضمین امنیت تأمین انرژی جهان

یکی از موانع اصلی در روند شکل‌گیری ترتیبات امنیتی، دخالت کشورهای بیگانه برای اطمینان از حفظ منافع خود، خصوصاً در بحث انرژی و حرکت‌های اسلامی است، لذا مناسب است در روند مذاکرات دو یا چند جانبه بر سر ترتیبات امنیتی، بحث امنیت صدور انرژی و تلاش برای ایجاد اعتماد بر سر آن نیز مورد توجه قرار بگیرد و از این طریق نظر مساعد کشورهای دیگر برای شکل‌گیری این ترتیبات و تضمین اینکه در این شرایط خللی به امنیت صدور انرژی وارد نخواهد شد جلب شود. موضع‌گیری مشترک در مورد حرکت‌های گروههای افراطی و صدور بیانیه‌های مشترک که نشاندهنده تلاش کشورهای منطقه علیه این کشورها است نیز در همین راستا ارزیابی می‌شود.

ج) همکاری‌های اقتصادی زیربنای همکاری‌های امنیتی

رفت وآمد گروه‌های دوستی - پارلمانی بین طرفین، تقویت ارتباطات فراتر از دستگاه رسمی دیپلماسی کشور مانند اجلاس بین‌المجالس و همچنین برگزاری نشست‌های کارشناسی در جهت بسترسازی برای توسعه روابط اقتصادی حایز اهمیت است در این راستا مناسب است که همکاری‌های اقتصادی و فرهنگی، به عنوان زیربنای اصلی و بسترسازی مناسب برای همکاری‌های امنیتی مورد توجه قرار بگیرند.

اتخاذ سیاست‌های نفتی مشترک، استراتژی‌های واحد بازاریابی، گسترش همکاری‌های علمی و فرهنگی میان کشورهای عضو منطقه، سرمایه‌گذاری‌های هماهنگ در بخش صنایع مادر، ایجاد مناطق آزاد تجاری و ... که در نهایت می‌توانند منجر به گسترش همکاری‌های اقتصادی چند جانبه واتحادیه‌های سیاسی و اقتصادی شوند نیز مورد توجه قرار بگیرند.

د) اتخاذ سیاست چند جانبه‌گرایی در سطح منطقه‌ای و بین‌المللی

استفاده از تریبون‌های بین‌المللی در کنار تلاش جهت همکاری‌های اقتصادی برای جهت‌دهی به افکار عمومی بین‌المللی و به منظور احقاق حقوق نقض شده کشور، از نکاتی است که جهت حفظ منافع ملی کشور در منطقه ضرورت دارد. در همین زمینه تاکید بر نقش بازیگران غیردولتی، به ویژه سازمان‌های فراملی که دارای شخصیت‌ مستقل از دولت‌های متبوع خود هستند نیز می‌تواند در تنش‌زدایی منطقه‌ای و جهانی موثر باشد.

ه) اطمینان به مشارکت منصفانه در نظام تصمیم‌گیری

یکی از نگرانی‌های کشورهای منطقه در انعقاد این پیمان‌ها، سوءاستفاده از این پیمان‌ها به نفع یک یا گروهی از اعضاست. برخی کشورها از این بیم دارند که تصمیم‌سازی‌ها در این زیرسیستم‌ منصفانه نباشد و از طرف دیگر برخی از کشورهای منطقه (مانند عربستان) به دنبال آن هستند که در راس هرم تصمیم‌سازی منطقه قرار بگیرند. این مساله نمی‌تواند به انعقاد پیمانی قوی بیانجامد.

و) اتخاذ رویکرد فرامنطقه‌گرایی از جانب ایران به عنوان اهرم فشار

یکی از رویکردهای امنیتی ایران در منطقه، توجه به بندرهای دریای عمان و اقیانوس هند برای کاسته‌شدن از بار تهدیدات خلیج فارس و تنگه هرمز است به علاوه هر گونه روابط امنیتی ایران در حوزه دریای عمان و اقیانوس هند می‌تواند اهرم فشاری در مقابل دعوت از نیروهای خارجی از سوی شورای همکاری خلیج فارس یا کشورهای منطقه تلقی شود. در این مورد نیز لازم است تفاهم لازم میان کشورهای منطقه برای توجه به منافع ملی همدیگر شکل بگیرد.

ز) تلاش در حل اختلافات میان کشورهای منطقه

یکی از تاکتیک‌های مناسب برای اعتماد سازی در منطقه، تاکید بر مذاکرات دیپلماتیک، ایفای نقش دولت میانجی و تلاش برای حل و فصل منازعات و ستیزهای منطقه‌ای در خصوص شکاف‌های قومی و دینی است. این تاکتیک می‌تواند نوعی اعتبار برای جمهوری اسلامی به منزله کشور صلح‌طلب، طرفدار گفتگو و مروج روح همکاری و تفاهم و برادری در منطقه به ارمغان بیاورد.

ح) همکاری ابتدایی کشورهای مشتاق

اتخاذ سیاست «همه یا هیچ» در ترتیبات امنیتی خلیج فارس و تاکید بدون انعطاف بر آن می‌تواند یکی از عوامل اصلی تاخیر در رسیدن به اهداف جمهوری اسلامی ایران برای تشکیل این ترتیبات باشد. برای این منظور پیشنهاد می‌شود در ابتدا کشورهای مشتاق و علاقمند به شکل‌گیری پیمان‌های امنیتی به نوعی تفاهم اولیه را حاصل کرده و در ادامه به صورت گروه‌های متشکل از کشورهای مختلف، درصدد جلب نظر کشورهای محافظه‌کارتر برای پیوستن به این پیمان‌ها برآیند، از سوی دیگر برگزاری مانورهای مشترک دو جانبه میان کشورهای همسایه با رویکردهای تدافعی و ترغیب کشورهای دیگر برای شرکت در آنها نیز در همین راستا ارزیابی می‌شود. 

فرصت‌هادر ترتیبات جدید امنیتی

انعقاد پیمان دفاعی - امنیتی کشورها را با وضعیت جدیدی مواجه می‌کند که در آن با فرصت‌ها ی زیادی روبرو می‌شوند که لازم است که با شناخت آنها، اوضاع را مدیریت کنند..

الف) تامین منافع واقعی و بلندمدت کشورهای منطقه در امنیت درون سیستمی

ب) ارتقای جایگاه منطقه‌ای و بین‌المللی ایران

مهم‌ترین هدف جمهوری اسلامی ایران در سند چشم‌انداز توسعه بیست‌ساله، ارتقای جایگاه منطقه‌‌ای است و بزرگترین مانع در برابر دستیابی به این هدف حضور نظامی - اطلاعاتی آمریکا در منطقه می‌باشد. به نوعی ایالات متحده با افزایش حضور نظامی و فیزیکی خود در این منطقه، قصد کنترل کامل تحرکات و ایجاد محدودیت در دیپلماسی منطقه‌ای ایران را دارد. در نتیجه تحقق ترتیب جدید امنیتی چه به صورت فراگیر بین تمامی کشورهای حوزه خلیج فارس و چه به صورت دو جانبه یا چند جانبه می‌تواند فضای محدود کنونی که زاییده حضور نظامی آمریکا در منطقه است را بشکند و تا حدی موجب تقویت جایگاه منطقه‌ای و بین‌المللی ایران شود.

ج) زمینه‌ای برای حل اختلاف‌های مرزی

کشورهای حاشیه خلیج فارس در بسیاری از موارد اختلاف‌های مرزی دارند که بالقوه به اندازه بحران سال‌های 1990-1991 کویت مهم هستند. انعقاد پیمان‌های دفاعی - امنیتی مشترک با کشورهای همسایه در حوزه خلیج فارس می‌تواند برای این کشورها این امکان را فراهم کند تا برای حل این مسائل از روش‌های مسالمت‌آمیز گام‌های موثری را بردارند.